Hợp hoan thơm trị mất ngủ: Bằng chứng khoa học nói gì?

Áp lực công việc và căng thẳng kéo dài khiến nhiều người rơi vào tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ chập chờn hoặc thức giấc giữa chừng. Giữa vô số phương pháp hỗ trợ giấc ngủ tự nhiên, hợp hoan bì (vỏ thân) và hợp hoan hoa (hoa của cây hợp hoan thơm) thường được truyền tai nhau như một vị thuốc an thần kỳ diệu.

Vậy dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, hợp hoan thơm thực sự có tác dụng chữa mất ngủ hay không? Câu trả lời ngắn gọn: các bằng chứng tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào cho thấy dược liệu này chứa nhiều hoạt chất hỗ trợ giảm lo âu, an thần và bảo vệ trí nhớ sau mất ngủ; tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về mất ngủ ở người hiện chủ yếu dừng lại ở các bài thuốc phối hợp nhiều vị chứ chưa có nghiên cứu đơn độc quy mô lớn.

Hợp hoan thơm tác động lên hệ thần kinh như thế nào?

Cây hợp hoan thơm (tên khoa học là Albizia julibrissin, thuộc họ Đậu) phân bố tự nhiên từ Nam Á và Đông Á ^[1]. Trong y học cổ truyền, vị thuốc này từ lâu đã được sử dụng nhằm mục đích giải tỏa lo âu, căng thẳng và cải thiện tình trạng khó ngủ ^[1].

Thành phần hóa học của cây bao gồm các saponin triterpene, flavonoid, lignan, alkaloid và phenolic glycoside ^[1]. Cơ chế tác động lên giấc ngủ và cảm xúc của dược liệu này liên quan mật thiết đến hệ thống chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ ^[2].

Chiết xuất tan trong nước của hợp hoan thơm được chứng minh làm tăng biểu hiện của thụ thể 5-HT1A trên các tế bào thần kinh serotonergic tại vỏ não trước trán và hồi hải mã ở chuột cống ^[2]. Phân đoạn chiết methylene chloride của cây có đặc tính chủ vận thụ thể 5-HT1A, mang lại hiệu ứng chống trầm cảm trên chuột ^[2].

Bên cạnh đó, hợp chất lignan glycoside (-)-syringaresnol-4-O-beta-d-apiofuranosyl-(1 2)-beta-d-glucopyranoside phân lập từ hợp hoan thơm giúp giảm lo âu ở chuột bị căng thẳng gò bó cấp tính, tác động qua trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) và hệ thống monoamine ^[2]. Ngoài ra, saponin julibroside C1 từ loài cây này còn kích hoạt thụ thể GABA-A và điều hòa trục HPA, góp phần tạo nên hiệu quả làm dịu hệ thần kinh trung ương ^[2].

Dữ liệu từ các mô hình thí nghiệm động vật

Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm đã làm rõ hơn hoạt tính sinh học của hợp hoan thơm đối với tình trạng thiếu ngủ và hành vi thần kinh ^[3], ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 sử dụng mô hình ruồi giấm (Drosophila) bị tước đoạt giấc ngủ để kiểm tra trí nhớ học tập liên kết khứu giác ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất Albizia julibrissin giúp cải thiện suy giảm trí nhớ sau 3 giờ, dù không thay đổi trí nhớ tức thì hay sau 1 giờ ^[3]. Các nhà nghiên cứu nhận định dược liệu này có tiềm năng ứng dụng đối với các rối loạn giấc ngủ ngắn hạn ^[3].

Năm 2021, một nghiên cứu đánh giá bài thuốc sắc chứa các dược liệu có tính chất vận động đóng mở lá theo chu kỳ ngày đêm trên mô hình chuột cống bị gây mất ngủ bằng para-chlorophenylalanine (PCPA) ^[4]. Bài thuốc này kết hợp hợp hoan thơm cùng hà thủ ô đằng, bách hợp và hạt sen ^[4]. Kết quả đo hoạt động vận động và giấc ngủ cho thấy bài thuốc giúp giảm quãng đường di chuyển tự do, rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và kéo dài tổng thời gian ngủ của chuột theo cách phụ thuộc vào liều lượng ^[4]. Các glycoside flavonol phân lập từ hợp hoan thơm cũng chứng minh được tác dụng an thần riêng lẻ ^[4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra hoạt chất 3',4',7-trihydroxyflavone từ vỏ thân hợp hoan thơm giúp kích hoạt trục CREB-BDNF, khôi phục chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine và cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ ở chuột mô hình sa sút trí tuệ ^[5].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Vẫn còn khoảng trống

Dù là dược thảo được kê đơn rất phổ biến cho chứng mất ngủ tại Đài Loan (Trung Quốc) ^[3], dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên dùng đơn độc hợp hoan thơm để trị mất ngủ ở người còn rất hạn chế.

Dữ liệu lâm sàng rõ ràng nhất hiện nay đến từ một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược năm 2021 trên 200 bệnh nhân hồi phục sau COVID-19 có rối loạn giấc ngủ và cảm xúc tại Bệnh viện Y học Cổ truyền Hồ Bắc ^[6]. Người tham gia từ 18 đến 70 tuổi được cho dùng viên nang Thư Miên (0,4 g/viên, uống 3 viên/lần, 2 lần mỗi ngày trong 2 tuần) hoặc giả dược ^[6]. Viên nang này phối hợp hợp hoan hoa, hợp hoan bì cùng toan táo nhân, sài hồ, bạch thược, tằm vôi, thuyền thoái và đăng tâm thảo ^[6].

Kết quả sau 2 tuần cho thấy tỷ lệ cải thiện mất ngủ ở nhóm can thiệp đạt 69,79% (67/96 bệnh nhân), cao hơn có ý nghĩa so với mức 52,33% (45/86 bệnh nhân) ở nhóm dùng giả dược ^[6]. Điểm số lo âu và trầm cảm ở nhóm dùng thuốc cũng giảm rõ rệt ^[6]. Tuy vậy, do đây là bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo dược, nghiên cứu chưa thể tách bạch hoàn toàn mức độ đóng góp độc lập của thành phần hợp hoan thơm ^[6]. Một nghiên cứu lâm sàng khác tại Iran sử dụng gel 5% chiết xuất vỏ thân hợp hoan thơm lại tập trung vào điều trị vết bỏng trên 40 bệnh nhân, không khảo sát giấc ngủ ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược Đông y như hợp hoan thơm có thể "thay thế hoàn toàn" thuốc ngủ kê đơn hoặc "chữa dứt điểm" chứng mất ngủ kinh niên chỉ sau vài lần dùng.

Thực tế, chứng mất ngủ rất phức tạp, tỷ lệ mắc trong cộng đồng dao động từ 15% đến 50% ^[3]. Các hướng dẫn điều trị quốc tế, chẳng hạn như hướng dẫn châu Âu năm 2017, khuyến cáo liệu pháp hành vi nhận thức cho chứng mất ngủ (CBT-i) mới là can thiệp đầu tay ^[3].

Việc lạm dụng các nhóm thuốc an thần benzodiazepine có nguy cơ phụ thuộc thuốc, tăng liều và hội chứng cai ^[3]. Dù thảo dược như hợp hoan thơm có tiềm năng hỗ trợ điều hòa trục căng thẳng thần kinh ^[2], người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc điều trị chuyên khoa để chuyển sang tự sắc nước thảo mộc.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Hiện tại, các nghiên cứu chuyên sâu về dược lực học của chiết xuất vỏ và hoa hợp hoan thơm chủ yếu thực hiện trên chuột, ruồi giấm hoặc mô hình tế bào ^[3], ^[2], ^[5].

Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Những đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm từ hợp hoan thơm khi chưa có chỉ định y khoa.

Những người đang dùng thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc các loại thuốc tác động lên hệ serotonergic cần đặc biệt thận trọng ^[2]. Hợp hoan thơm tác động lên thụ thể 5-HT1A và thụ thể GABA-A, do đó việc tự ý phối hợp có thể dẫn tới tương tác thuốc không mong muốn ^[2]. Người có bệnh nền gan, thận mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Hợp hoan thơm trong y học cổ truyền thường được dùng ở dạng vỏ thân khô (hợp hoan bì) hoặc hoa khô (hợp hoan hoa) sắc nước uống hoặc bào chế trong các viên hoàn thảo dược ^[4], ^[6].

Nếu muốn sử dụng hợp hoan thơm để cải thiện chất lượng giấc ngủ nhẹ hoặc giải tỏa căng thẳng:

• Lựa chọn nguồn dược liệu rõ ràng, được kiểm định chất lượng, không bị ẩm mốc hay lẫn tạp chất độc hại.
• Không tự ý tăng liều sắc nấu quá đậm đặc. Nếu dùng chế phẩm phối hợp sẵn như dạng viên nang đóng gói, cần tuân thủ đúng liều lượng ghi trên nhãn hoặc theo chỉ định của thầy thuốc chuyên môn ^[6].
• Kết hợp với vệ sinh giấc ngủ khoa học: đi ngủ và thức dậy đúng giờ, hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ và tạo không gian phòng ngủ yên tĩnh.

Tóm lại, hợp hoan thơm là dược liệu tiềm năng giúp điều hòa cảm xúc và giấc ngủ thông qua cơ chế tác động lên thụ thể serotonin và GABA ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay chủ yếu đến từ bài thuốc kết hợp ^[6]. Người bệnh mất ngủ kéo dài nên đi khám chuyên khoa để tìm đúng nguyên nhân thay vì tự ý điều trị tại nhà.