Lời đồn dân gian về quả khế và mỡ máu
Trong mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam, quả khế là nguyên liệu quen thuộc dùng để nấu canh chua, kho cá hoặc ăn vặt hàng ngày. Gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội lan truyền thông tin rằng ăn khế chua hay uống nước ép khế giúp quét sạch mỡ máu, phòng ngừa xơ vữa động mạch hiệu quả. Lời đồn này khiến không ít người mắc chứng rối loạn lipid máu tìm mua khế với số lượng lớn để ăn liên tục.
Tuy nhiên, liệu loại quả dân dã này có thực sự sở hữu khả năng hạ mỡ máu kỳ diệu như lời đồn? Dưới góc độ khoa học, tác dụng hạ lipid của khế mới chỉ dừng lại ở các kết quả ban đầu trong phòng thí nghiệm. Bằng chứng trực tiếp trên người hiện còn rất hạn chế, và người bệnh tuyệt đối không nên xem khế là thần dược thay thế thuốc điều trị.
Bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong, bệnh tật và gánh nặng chi phí y tế hàng đầu ở các nước phát triển cũng như đang phát triển, chiếm khoảng 30% tổng số ca tử vong toàn cầu mỗi năm [1]. Trong đó, tăng lipid máu (tăng cholesterol toàn phần và triglyceride) là một trong những yếu tố nguy cơ chính dẫn đến các biến cố tim mạch và xơ vữa động mạch [1]. Do đó, việc hiểu đúng bản chất của từng loại thực phẩm trong hỗ trợ kiểm soát mỡ máu là điều vô cùng cần thiết.
Cơ chế tác động: Khế hạ mỡ máu qua con đường nào?
Khi nghiên cứu về quả khế, các nhà khoa học nhận thấy tác dụng cải thiện mỡ máu đến từ hai cơ chế sinh học chính. Cơ chế thứ nhất liên quan đến hàm lượng chất xơ không hòa tan phong phú trong quả khế. Chất xơ không hòa tan khi đi vào lòng ruột có khả năng liên kết với cholesterol và các acid mật, từ đó làm tăng lượng cholesterol đào thải qua phân và cản trở sự tái hấp thu chất béo vào vòng tuần hoàn [1].
Cơ chế thứ hai nằm ở các hợp chất polyphenol và chất chiết xuất tự nhiên có trong quả và lá khế. Các hoạt chất này có khả năng can thiệp trực tiếp vào các enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp và tiêu hóa chất béo trong cơ thể [1]. Cụ thể, chiết xuất từ khế cho thấy tác dụng ức chế hoạt động của enzyme HMG-CoA reductase (enzyme then chốt điều hòa quá trình tổng hợp cholesterol tại gan) và enzyme lipase tụy (enzyme xúc tác quá trình phân giải chất béo tại ruột) [1].
Bên cạnh đó, các polyphenol tự do trong khế còn tác động đến các thụ thể và con đường tín hiệu điều hòa sinh mỡ tại gan. Chiết xuất phenolic tự do kích hoạt quá trình phosphoryl hóa AMPK alpha, đồng thời làm giảm biểu hiện gen của SREBP-1c, FAS và SCD1, giúp ngăn chặn chu trình tổng hợp acid béo và triglyceride nội sinh [2]. Tác động này đi kèm với sự suy giảm nồng độ microRNA-34a và microRNA-33, hai yếu tố tham gia điều hòa con đường chuyển hóa lipid tại mô gan [2].
Các nghiên cứu trên động vật nói gì?
Để đánh giá khả năng hạ mỡ máu của khế, nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng đã được thực hiện trên các mô hình động vật thí nghiệm. Các kết quả ghi nhận bước đầu cho thấy tiềm năng điều hòa chuyển hóa tương đối rõ nét của các bộ phận từ cây khế.
Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ mỡ máu và chống oxy hóa của dịch chiết methanol từ lá khế (MEACL) trên chuột cống được cho ăn chế độ giàu chất béo (HFD) [1]. Chuột được chia liều uống chiết xuất chuẩn hóa ở các mức 250, 500 và 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong vòng 5 tuần [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá khế giúp giảm nồng độ lipid huyết thanh theo kiểu phụ thuộc vào liều lượng [1]. Ở liều 1000 mg/kg, tổn thương mô học ở gan chuột được phục hồi rõ rệt [1]. Chiết xuất này còn làm giảm chỉ số khối cơ thể (BMI), chỉ số sinh xơ vữa, giảm cholesterol và triglyceride ở gan, đồng thời làm tăng đào thải cholesterol và acid mật qua phân [1]. Ngoài ra, nghiên cứu ghi nhận sự sụt giảm quá trình peroxy hóa lipid, tăng cường phòng thủ chống oxy hóa ở mô gan, cùng sự ức chế rõ rệt men HMG-CoA reductase và lipase [1].
Đến năm 2023, một nghiên cứu khác công bố trên tạp chí chuyên ngành đã xem xét tác dụng của polyphenol chiết xuất từ quả khế (ACFP) trên chuột nhắt C57BL/6J đực bị béo phì do ăn nhiều chất béo [3]. Thử nghiệm gồm 36 chuột (4 tuần tuổi, nặng 17,1–19,9 g) được chia thành ba nhóm: nhóm ăn ít béo (10% năng lượng từ chất béo), nhóm ăn nhiều béo (45% năng lượng từ chất béo) và nhóm ăn nhiều béo được cho uống polyphenol từ quả khế qua đường dạ dày liên tục trong 14 tuần [3]. Kết quả cho thấy so với nhóm chỉ ăn nhiều béo, nhóm dùng polyphenol quả khế đã giảm 29,57% mức tăng trọng lượng cơ thể, giảm 26,25% triglyceride huyết thanh, giảm 27,4% cholesterol toàn phần, giảm 19,6% đường huyết, giảm 40,32% chỉ số kháng insulin và giảm 40% mức độ thoái hóa mỡ gan [3]. Phân tích biểu hiện gen cũng xác nhận polyphenol từ quả khế giúp cải thiện các gen liên quan đến chuyển hóa đường và lipid [3].
Trước đó, vào năm 2017, nghiên cứu trên chuột db/db (chuột đột biến thiếu thụ thể leptin) đã kiểm tra tác động của dịch chiết phenolic tự do từ khế (ACF) [2]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng ACF giúp giảm đáng kể lượng triglyceride tích tụ trong gan của chuột (p < 0,05) [2]. Tác dụng bảo vệ gan khỏi tích tụ mỡ này đạt được nhờ ức chế các con đường truyền tín hiệu sinh mỡ thông qua việc điều hòa microRNA-34a, microRNA-33 và con đường AMPK [2].
Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế
Dù các kết quả trên mô hình chuột đem lại nhiều hy vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm đã công bố hiện nay đều được tiến hành trên động vật gặm nhấm (chuột cống và chuột nhắt) trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [1], [3], [2]. Dữ liệu lâm sàng nghiên cứu trực tiếp trên người hiện còn rất ít và quy mô mẫu thử nghiệm quá nhỏ.
Sự chuyển hóa giữa cơ thể người và động vật có những khác biệt sinh học rất lớn. Hơn nữa, các nghiên cứu khoa học sử dụng các dạng chiết xuất tinh khiết hóa (như chiết xuất polyphenol từ quả hoặc dịch chiết methanol chuẩn hóa từ lá) với nồng độ hoạt chất cô đặc rất cao [1], [3]. Lượng hoạt chất này khác xa với việc chúng ta ăn trực tiếp một hoặc hai quả khế tự nhiên trong bữa ăn hàng ngày.
Chất xơ không hòa tan trong quả khế thực sự có tác dụng sinh học trong việc hỗ trợ hệ tiêu hóa và gắn kết chất béo ở ruột [1]. Tuy nhiên, việc kỳ vọng ăn khế tươi có thể làm giảm mạnh nồng độ mỡ máu tương đương với các thuốc hạ lipid máu nhóm statin là suy diễn thiếu căn cứ khoa học. Do đó, khế chỉ nên được coi là một loại trái cây bổ sung trong khẩu phần ăn, không thể dùng làm liệu pháp độc lập để điều trị rối loạn lipid máu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng khế hạ mỡ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống nước ép khế càng chua, mỡ máu tiêu càng nhanh". Nhiều người ép hàng chục quả khế lấy nước cốt đặc uống lúc bụng đói với mong muốn tẩy sạch mạch máu. Vị chua của khế chủ yếu do các acid hữu cơ tự nhiên tạo nên, hoàn toàn không tỷ lệ thuận với khả năng hòa tan hay đốt cháy mỡ trong cơ thể.
Một sai lầm nguy hiểm khác là người bệnh tự ý ngưng thuốc hạ lipid máu do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước khế. Tăng mỡ máu kéo dài không được kiểm soát chặt chẽ sẽ thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ não [1]. Việc bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng mẹo dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch.
Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa chiết xuất lá khế và quả khế tươi cũng rất thường gặp. Một số nghiên cứu cho thấy hiệu quả ức chế men tổng hợp cholesterol được thử nghiệm trên dịch chiết lá khế chứ không phải nước ép từ quả khế [1]. Người dân không nên tùy tiện hái lá khế sắc uống với liều lượng vô tội vạ vì có thể tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng đến chức năng các cơ quan.
Ai nên thận trọng khi ăn khế?
Mặc dù là loại quả quen thuộc, khế lại là thực phẩm tiềm ẩn nguy cơ đặc biệt nguy hiểm đối với một số nhóm người. Nhóm đối tượng đầu tiên bắt buộc phải thận trọng, thậm chí kiêng tuyệt đối, là người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy giảm chức năng thận. Trong quả khế có chứa chất độc thần kinh caramboxin và hàm lượng oxalate rất cao; ở người suy thận, chất độc không thể đào thải sẽ gây ngộ độc nặng với các triệu chứng nấc cụt, co giật, hôn mê và có thể tử vong.
Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng không nên ăn khế chua. Nồng độ acid hữu cơ cao trong khế có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến các cơn đau thượng vị cấp tính hoặc làm vết loét thêm trầm trọng.
Người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc mỡ máu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tiêu thụ một lượng lớn nước ép khế có thể tương tác với một số enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu ngoài ý muốn.
Áp dụng khế an toàn vào đời sống
Đối với những người có chức năng gan thận bình thường và muốn bổ sung khế vào chế độ ăn uống lành mạnh, cách tiếp cận tốt nhất là dùng với lượng vừa phải và đúng cách. Không nên xem khế là thuốc, mà hãy coi đây là nguồn cung cấp chất xơ và vi chất tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa.
Thay vì uống nước ép khế đậm đặc khi đói, bạn nên ăn khế tươi nguyên miếng để giữ lại trọn vẹn phần chất xơ không hòa tan. Thời điểm sử dụng thích hợp là dùng kèm trong bữa ăn chính hoặc ăn tráng miệng sau bữa ăn khoảng 30 phút, tránh gây cồn cào và xót ruột.
Trong ẩm thực Việt Nam, việc kết hợp khế nấu canh chua cùng các loại cá béo, hoặc xào nấu thanh đạm là cách chế biến an toàn, vừa giúp kích thích vị giác vừa cung cấp thêm chất xơ cho bữa ăn. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chưa đưa ra một con số cụ thể về liều lượng khế chuẩn hóa trên người. Do đó, nguyên tắc cốt lõi vẫn là thưởng thức ở mức độ chừng mực, không ăn dồn dập trong thời gian dài.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tim mạch
Khế là loại quả nhiệt đới thơm ngon, giàu chất xơ và chứa các hợp chất polyphenol có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa lipid trên mô hình thí nghiệm động vật [1], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn hạn chế và cần được nghiên cứu sâu hơn trước khi đưa ra bất kỳ kết luận điều trị nào.
Người mắc chứng mỡ máu cao không nên tin vào những lời đồn thổi quá mức để rồi bỏ qua phác đồ y khoa chuẩn mực. Một lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng đa dạng kết hợp dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa vẫn là chìa khóa bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch của bạn.
