Từ lâu, các món ăn chế biến từ ngẩu pín (cơ quan sinh dục của động vật đực như bò, dê, hươu) đã được lưu truyền trong dân gian như một phương thuốc giúp tăng cường sinh lực nam giới. Không ít quý ông săn lùng các món tiềm, hầm hoặc rượu ngâm ngẩu pín với hy vọng hấp thụ trực tiếp nguồn nội tiết tố dồi dào từ động vật để cải thiện phong độ phòng the.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của dược động học và sinh lý học hiện đại, việc ăn hormone không đồng nghĩa với việc cơ thể sẽ nhận được hormone đó. Sự thật là lượng testosterone tự nhiên có trong thực phẩm gần như không thể sống sót qua hàng rào tiêu hóa để vào tuần hoàn chung.

Số phận của testosterone tự nhiên trong đường ruột

Khi đi vào hệ tiêu hóa, các steroid đồng hóa androgen dạng uống (AAS) được hấp thu tương đối nhanh chóng qua niêm mạc ống tiêu hóa [1]. Nồng độ trong huyết thanh có thể đạt đỉnh chỉ sau 1 đến 2 giờ đối với một số dẫn xuất [1]. Dù testosterone tự do hấp thu tốt qua thành ruột, rào cản thực sự lại nằm ở các quá trình enzyme ngay tại thành ruột và hệ thống mạch máu tiếp theo [2].

Sau khi thấm qua niêm mạc ruột, các phân tử hormone được thu gom trực tiếp vào tĩnh mạch cửa để dẫn thẳng về gan [1]. Tại thành ruột và đặc biệt là trong lần đầu tiên đi qua gan, testosterone tự nhiên bị các enzyme bất hoạt nhanh chóng [2]. Hiện tượng này trong y học được gọi là "chuyển hóa bước một" (first-pass metabolism) [1].

Nếu phân tử testosterone không có cấu trúc biến đổi đặc biệt để kháng lại sự thoái biến, phần lớn lượng hormone hấp thu sẽ bị phá vỡ hoàn toàn trước khi kịp rời khỏi gan để đi vào hệ tuần hoàn lớn [1]. Do đó, việc nuốt trọn hormone tự nhiên qua đường tiêu hóa không giúp nâng cao nồng độ nội tiết tố trong cơ thể.

Chuyển hóa bước một tại gan: Cửa ải khó vượt qua

Để hiểu vì sao testosterone tự nhiên không thể phát huy tác dụng qua đường ăn uống, các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc sinh khả dụng đường uống của phân tử này. Khái niệm sinh khả dụng phản ánh tỷ lệ phần trăm hoạt chất thực sự đi vào máu ở dạng nguyên vẹn để đến được các cơ quan đích.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy, nếu uống 25 mg testosterone tự do dạng tinh thể, lượng hormone thực sự tồn tại được trong hệ tuần hoàn toàn thân chỉ còn chưa tới 1 mg, tương đương dưới 4% [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 1986 nhằm đo sinh khả dụng tuyệt đối của testosterone trên người cũng ghi nhận kết quả tương tự [3].

Trong nghiên cứu năm 1986, các nhà khoa học đã đo nồng độ testosterone trong huyết tương sau khi cho một nhóm phụ nữ trẻ uống 25 mg testosterone tự do và so sánh với liều tiêm tĩnh mạch 1,5 microgam/kg [3]. Kết quả xác nhận tốc độ thanh thải chuyển hóa của testosterone rất cao (đạt 24,5 ml/phút/kg), khiến sinh khả dụng toàn thân tuyệt đối của testosterone tự do đường uống chỉ đạt mức 3,56 ± 2,45% [3].

Điều này đồng nghĩa với việc hơn 96% lượng hormone đưa vào qua đường tiêu hóa đã bị gan và ruột phân hủy sạch sẽ trước khi kịp mang lại bất kỳ tác động sinh lý nào [1], [3]. Đối với ngẩu pín, lượng hormone vốn dĩ đã thấp lại trải qua quá trình nấu nướng và tiêu hóa thì tỷ lệ sống sót vào máu gần như bằng không.

Y học hiện đại phải "bọc" hormone như thế nào?

Bởi vì testosterone tự nhiên bị phá hủy gần như hoàn toàn qua đường uống, ngành dược phẩm đã phải nghiên cứu nhiều công nghệ phức tạp suốt nhiều thập kỷ qua để tìm cách đưa testosterone vào cơ thể [1], [4]. Nếu chỉ đơn thuần uống testosterone tự do, nồng độ hormone thu được không đủ để điều trị suy sinh dục [1].

Một nghiên cứu năm 1979 trên 26 tình nguyện viên nam cho thấy, việc uống testosterone tự do dạng tinh thể có tạo ra sự gia tăng nồng độ testosterone trong huyết thanh, nhưng sự hấp thu này rất hạn chế và thức ăn giàu chất béo cũng hầu như không cải thiện được sinh khả dụng của phân tử tự do [4]. Để khắc phục, các nhà khoa học phải este hóa testosterone thành testosterone undecanoate (TU) [1], [4].

Cấu trúc este hóa giúp phân tử tan nhiều hơn trong chất béo, từ đó cho phép một phần hormone đi theo hệ bạch huyết của ruột thay vì đi qua tĩnh mạch cửa, giúp "né" được quá trình chuyển hóa bước một tại gan [1], [2]. Tuy vậy, sinh khả dụng của testosterone undecanoate dạng uống cũng chỉ đạt mức 6,8% đến 6,83 ± 3,32% và có sự dao động rất lớn giữa các cá thể [1], [3]. Phải đến năm 2019, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) mới phê duyệt một dạng bào chế tự nhũ hóa (SEDDS) mang tên thương mại JATENZO để cải thiện hấp thu qua đường bạch huyết, nhưng thuốc vẫn phải uống 2 lần mỗi ngày [1].

Một hướng đi khác là can thiệp cấu trúc bằng cách gắn thêm nhóm 17alpha-methyl để làm chậm quá trình thoái biến tại gan, tuy giúp tăng sinh khả dụng nhưng lại mang nguy cơ độc tính cao cho gan [1]. Những can thiệp hóa dược tinh vi này hoàn toàn không có trong testosterone tự nhiên của các loại thực phẩm như ngẩu pín.

Vai trò của chất béo trong hấp thu testosterone

Đối với các dạng thuốc testosterone undecanoate được thiết kế chuyên biệt để hấp thu qua đường bạch huyết, thành phần bữa ăn, đặc biệt là lipid (chất béo), đóng vai trò sống còn đối với độ hấp thu [5], [6], [7]. Tuy nhiên, cơ chế này chỉ phát huy tác dụng trên phân tử đã được este hóa chứ không cứu vãn được testosterone tự do [4].

Nghiên cứu chéo nhãn mở công bố năm 2003 trên 16 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh đã đánh giá sinh khả dụng của dạng bào chế Andriol Testocaps (chứa 80 mg testosterone undecanoate) [7]. Khi đối tượng dùng thuốc ở trạng thái nhịn ăn, nồng độ đỉnh trong huyết thanh của testosterone chỉ đạt 0,67 ng/ml và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) là 5,37 ng.h/ml [7]. Ngược lại, khi uống thuốc sau bữa sáng tiêu chuẩn, nồng độ đỉnh tăng vọt lên 10,7 ng/ml và AUC đạt 56,4 ng.h/ml [7].

Một thử nghiệm chéo 4 đợt khác vào năm 2007 trên 24 người nhằm kiểm tra liều lượng chất béo cho thấy: một bữa ăn chứa 0,6 g hoặc 5 g lipid chỉ đem lại AUC testosterone lần lượt là 30,7 và 43,5 nmol.h/l [2]. Nhưng khi tăng hàm lượng lipid lên 19 g, AUC tăng vọt lên 146 nmol.h/l [2]. Việc tiếp tục tăng chất béo lên 44 g không làm tăng thêm sinh khả dụng (AUC đạt 154 nmol.h/l) [2]. Nghiên cứu kết luận cần khoảng 19 g chất béo trong bữa ăn để tối ưu hóa sự hấp thu của testosterone undecanoate [2].

Dù chất béo hỗ trợ đáng kể cho thuốc este hóa, các nghiên cứu cũng khẳng định rõ rằng đối với testosterone tự do tự nhiên, việc ăn cùng bữa ăn nhiều mỡ hầu như không làm thay đổi sinh khả dụng nghèo nàn của nó [4].

Hiểu lầm phổ biến về việc ăn ngẩu pín để bổ thận, tráng dương

Quan niệm "ăn gì bổ nấy" đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người, khiến ngẩu pín trở thành món ăn đắt đỏ tại các nhà hàng. Người ta lầm tưởng rằng testosterone động vật trong món ăn sẽ được chuyển trực tiếp vào cơ thể người để tạo nên sức mạnh cơ bắp và ham muốn tình dục.

Thực tế, testosterone là một hormone steroid tan trong lipid [1]. Dưới nhiệt độ cao của quá trình hầm, tiềm, xào nấu kéo dài, phần lớn các hoạt chất sinh học tự nhiên dễ dàng bị biến tính. Ngay cả khi một lượng nhỏ hormone còn sót lại và được đưa vào dạ dày, enzyme tiêu hóa và hệ vi sinh đường ruột sẽ xử lý chúng như các hợp chất hữu cơ thông thường.

Khi đi qua niêm mạc ruột vào máu, cửa ải tĩnh mạch cửa và gan tiếp tục giáng hóa hơn 96% lượng phân tử còn lại [1], [3]. Do đó, lượng testosterone nguyên vẹn đi vào tuần hoàn chung là con số vô cùng nhỏ bé, hoàn toàn không đủ để tạo ra bất kỳ biến chuyển sinh lý hay cải thiện nồng độ nội tiết tố sinh dục nam trong cơ thể. Cảm giác hưng phấn hay sung mãn sau khi ăn ngẩu pín chủ yếu đến từ yếu tố tâm lý (hiệu ứng giả dược) hoặc nhờ vào lượng đạm, gia vị và dưỡng chất thông thường của món ăn.

Những ai cần thận trọng khi tiêu thụ ngẩu pín?

Ngẩu pín về bản chất là một loại thực phẩm giàu mô liên kết, collagen nhưng cũng chứa hàm lượng đạm và chất béo bão hòa đáng kể. Các món ngẩu pín thường được hầm cùng thuốc bắc, ninh nhừ với nhiều gia vị béo ngậy hoặc ngâm rượu nồng độ cao.

Những người mắc bệnh lý tim mạch, huyết áp cao, mỡ máu (rối loạn lipid máu) cần hết sức thận trọng khi ăn ngẩu pín thường xuyên, bởi lượng cholesterol và chất béo trong các món ninh hầm có thể làm gia tăng gánh nặng lên lòng mạch. Người có chức năng gan suy giảm, viêm gan hoặc xơ gan cũng không nên lạm dụng các món ngâm rượu vì cồn có thể gây tổn thương thêm tế bào gan [6].

Ngoài ra, người mắc bệnh gút hoặc tăng acid uric máu nên hạn chế các món hầm từ nội tạng và bộ phận sinh dục động vật do hàm lượng purin cao có thể kích hoạt cơn gút cấp. Người có hệ tiêu hóa kém, hay đầy bụng khó tiêu cũng khó hấp thu các món ăn nhiều gân, mô dai và giàu mỡ này.

Lời khuyên thực tế và kết luận

Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh ăn ngẩu pín giúp tăng nồng độ testosterone trong máu hay điều trị dứt điểm tình trạng rối loạn cương dương, suy giảm sinh lý ở nam giới. Mọi dữ liệu về dược động học hiện có đều khẳng định testosterone tự do dạng uống bị gan và ruột phân hủy với tỷ lệ áp đảo [1], [2], [3].

Nếu bạn yêu thích hương vị của ngẩu pín, có thể thưởng thức món ăn này như một món ẩm thực thông thường với lượng vừa phải, không nên ăn quá nhiều hay ăn liên tục nhiều ngày. Tuyệt đối không kỳ vọng ngẩu pín như một loại thần dược thay thế thuốc chữa bệnh.

Khi nhận thấy bản thân có các dấu hiệu suy giảm chức năng sinh dục, mệt mỏi, giảm khối cơ hay nghi ngờ thiếu hụt nội tiết tố, nam giới nên đến các bệnh viện chuyên khoa nam học để được xét nghiệm máu và chẩn đoán chính xác. Nếu thực sự thiếu hụt testosterone, các bác sĩ sẽ chỉ định những liệu pháp bổ sung hormone chuẩn hóa, an toàn và đã được kiểm chứng khoa học thay vì tự ý tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng thiếu căn cứ.