Hút thuốc lá và nguy cơ đái tháo đường type 2: Phân tích từ nghiên cứu lớn

Nhiều người thường xem thuốc lá là thói quen giúp giải tỏa căng thẳng sau giờ làm việc hoặc duy trì sự tỉnh táo. Khi nhắc đến tác hại của thuốc lá, đa số người dân chỉ nghĩ đến ung thư phổi, viêm phế quản tắc nghẽn hay đột quỵ. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc cầm điếu thuốc mỗi ngày lại có thể trở thành nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bệnh đái tháo đường type 2.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có: hút thuốc lá chủ động và thụ động đều làm tăng đáng kể nguy cơ khởi phát đái tháo đường type 2 ^[1]. Mối liên hệ này không chỉ mang tính tương quan ngẫu nhiên mà diễn ra theo liều lượng tiêu thụ mỗi ngày, khi lượng thuốc hút càng tăng thì khả năng rối loạn đường huyết càng cao ^[1], ^[2].

Cơ chế thuốc lá tàn phá chuyển hóa cơ thể

Các hợp chất độc hại trong khói thuốc lá gây ra nhiều phản ứng bất lợi mang tính hệ thống trong cơ thể người hút ^[3]. Khói thuốc kích hoạt hiện tượng stress oxy hóa, phản ứng viêm toàn thân và làm suy giảm chức năng nội mô ^[3]. Tất cả các phản ứng tiêu cực này đều là những yếu tố cấu thành then chốt thúc đẩy tình trạng đề kháng insulin ^[3]. Khi các tế bào cơ bắp và gan không còn tiếp nhận hiệu quả tín hiệu từ insulin, nồng độ glucose trong máu sẽ tăng cao mất kiểm soát ^[3].

Bên cạnh đó, khói thuốc còn tạo ra sự phân bố mỡ bất lợi cho quá trình chuyển hóa năng lượng ^[3]. Mặc dù người có thói quen hút thuốc lá thường sở hữu chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình thấp hơn người bình thường, họ lại tích lũy nhiều mỡ ở vùng trung tâm bụng hơn ^[3]. Lớp mỡ nội tạng này giải phóng các chất gây viêm mạn tính, làm trầm trọng hơn chứng kháng insulin ^[3].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng các chất độc trong thuốc lá có thể gây tổn thương trực tiếp lên tế bào beta tuyến tụy hoặc gây viêm tụy mạn tính ^[3]. Tế bào beta là nơi duy nhất sản xuất hormone insulin nhằm kiểm soát đường huyết. Khi các tế bào này bị nhiễm độc và suy thoái, lượng insulin cần thiết để cân bằng chuyển hóa bị thiếu hụt nghiêm trọng ^[3].

Bằng chứng từ nghiên cứu gộp hàng triệu người

Một nghiên cứu phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã thu thập dữ liệu từ 88 nghiên cứu tiến cứu với gần 6 triệu người tham gia cùng 295.446 ca mắc đái tháo đường ^[1]. Kết quả cho thấy nguy cơ tương đối mắc đái tháo đường type 2 ở người đang hút thuốc cao hơn 37% so với người chưa từng hút (tỷ số nguy cơ RR = 1,37; khoảng tin cậy 95%: 1,33-1,42) ^[1]. Đối với người từng hút nhưng đã bỏ, nguy cơ vẫn cao hơn 14% (RR = 1,14; 95% CI: 1,10-1,18) ^[1]. Ngay cả những người không hút thuốc nhưng hít phải khói thuốc thụ động cũng ghi nhận nguy cơ tăng 22% (RR = 1,22; 95% CI: 1,10-1,35) ^[1].

Phân tích liều lượng trong nghiên cứu này xác định mối quan hệ rõ ràng giữa lượng thuốc hút và bệnh lý ^[1]. Nhóm hút ít có nguy cơ tăng 21% (RR = 1,21; 95% CI: 1,10-1,33), nhóm hút trung bình tăng 34% (RR = 1,34; 95% CI: 1,27-1,41), và nhóm hút nhiều tăng vọt lên 57% (RR = 1,57; 95% CI: 1,47-1,66) so với người không hút ^[1]. Các nhà nghiên cứu ước tính rằng có khoảng 10,3% trường hợp đái tháo đường ở nam giới và 2,2% ở nữ giới trên toàn cầu (tương đương khoảng 25 triệu ca) bắt nguồn từ việc hút thuốc lá ^[1].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2007 gồm 25 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 1,2 triệu đối tượng với thời gian theo dõi từ 5 đến 30 năm cũng đưa ra kết luận tương tự ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm người đang hút thuốc có nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 cao hơn 44% (RR = 1,44; 95% CI: 1,31-1,58) so với nhóm không hút ^[4]. Nhóm hút từ 20 điếu trở lên mỗi ngày ghi nhận nguy cơ tăng tới 61% (RR = 1,61; 95% CI: 1,43-1,80) ^[4]. Nhóm hút ít hơn có mức tăng nguy cơ là 29% (RR = 1,29; 95% CI: 1,13-1,48) ^[4].

Dữ liệu dịch tễ học tại các nước châu Á

Mối liên hệ giữa khói thuốc và rối loạn đường huyết cũng được ghi nhận mạnh mẽ tại các quốc gia châu Á. Một phân tích gộp năm 2017 tại Nhật Bản tổng hợp 22 bài báo khoa học với 343.573 đối tượng và 16.383 bệnh nhân mắc đái tháo đường ^[2]. So với người không hút thuốc, tỷ số nguy cơ mắc bệnh là 1,38 ở người đang hút và 1,19 ở người đã cai thuốc ^[2]. Đáng chú ý, nguy cơ đái tháo đường tăng tuyến tính 16% cứ sau mỗi 10 điếu thuốc hút thêm mỗi ngày ^[2]. Nghiên cứu tính toán có 18,8% ca mắc đái tháo đường ở nam giới Nhật Bản liên quan trực tiếp đến thuốc lá ^[2].

Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn kéo dài 14 năm trên 1.236.443 nam và nữ từ 30 đến 95 tuổi cũng cho thấy thuốc lá làm tăng nguy cơ điều trị ngoại trú, nhập viện và tử vong do tiểu đường ^[5]. Nam giới hút từ 20 điếu mỗi ngày trở lên có nguy cơ mắc tiểu đường cần điều trị ngoại trú cao hơn 55% so với người không hút (tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh HR = 1,55; 95% CI: 1,51-1,60) ^[5]. Nguy cơ cần dùng từ 3 loại thuốc điều trị đái tháo đường trở lên tăng 71% (HR = 1,71; 95% CI: 1,63-1,80), và nguy cơ tử vong do tiểu đường tăng 60% (HR = 1,60; 95% CI: 1,25-2,06) ^[5].

Tại Mỹ, nghiên cứu tiến cứu trên 100.526 phụ nữ theo dõi suốt 24 năm xác nhận khói thuốc thụ động và khói thuốc chủ động đều độc lập làm gia tăng tỷ lệ mắc đái tháo đường type 2 ^[3]. Sau khi kiểm soát kỹ lưỡng các yếu tố lối sống và dinh dưỡng, nguy cơ ở người tiếp xúc khói thuốc vẫn cao vượt trội ^[3].

Để củng cố mối quan hệ nhân quả sinh học, một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel công bố năm 2019 dựa trên 898.130 cá nhân nguồn gốc châu Âu đã phân tích 377 biến thể di truyền liên quan đến hành vi bắt đầu hút thuốc ^[6]. Kết quả chỉ ra rằng xu hướng bắt đầu hút thuốc được dự đoán theo cấu trúc gen có liên quan nhân quả với đái tháo đường type 2, với tỷ số chênh OR = 1,28 (95% CI: 1,20-1,37) ^[6].

Lợi ích của bỏ thuốc và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người e ngại cai thuốc vì nhận thấy đường huyết hoặc cân nặng có xu hướng dao động trong thời gian đầu. Số liệu khoa học cho thấy ở nhóm mới bỏ thuốc dưới 5 năm, nguy cơ đái tháo đường được ghi nhận ở mức RR = 1,54 (95% CI: 1,36-1,74) ^[1]. Tuy nhiên, đây chỉ là tình trạng tạm thời và nguy cơ sẽ giảm đáng kể theo thời gian kiên trì cai thuốc ^[1].

Cụ thể, ở những người đã bỏ thuốc từ 10 năm trở lên, tỷ số nguy cơ giảm xuống còn 1,11 (95% CI: 1,02-1,20) ^[1]. Dữ liệu từ nghiên cứu tại Nhật Bản cũng khẳng định sau mốc 10 năm bỏ thuốc, mức độ rủi ro mắc bệnh sẽ giảm dần về mức tương đương với những người chưa từng cầm điếu thuốc ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu kéo dài 24 năm trên phụ nữ cảnh báo rằng dù nguy cơ giảm dần sau cai thuốc, mức rủi ro vẫn có thể duy trì cao hơn người bình thường tới 20 năm sau, đòi hỏi sự kiên trì kiểm soát lâu dài ^[3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ người trực tiếp hút mới chịu ảnh hưởng, còn hít khói từ người khác thì vô hại. Thực tế, khói thuốc thụ động cũng độc hại không kém khi làm tăng nguy cơ đái tháo đường thêm 22% ^[1]. Ngoài ra, không ít người tin rằng việc gầy ốm do hút thuốc sẽ tránh được tiểu đường. Khoa học chứng minh dù người hút thuốc có chỉ số BMI thấp, lượng mỡ độc hại lại tập trung nhiều tại vùng bụng, gây rối loạn tiết insulin và tàn phá tế bào nội mô ^[3].

Mặt khác, cần lưu ý một ngoại lệ trong nghiên cứu MESA năm 2016 trên 5.931 người đa sắc tộc theo dõi 10 năm, khi mô hình hiệu chỉnh toàn bộ không tìm thấy mối liên hệ độc lập giữa hút thuốc và mức đề kháng insulin hay tỷ lệ mắc tiểu đường ^[7]. Điều này phản ánh bức tranh nghiên cứu dịch tễ luôn có sự khác biệt giữa các nhóm dân số đa dạng chủng tộc, nhưng các phân tích gộp quy mô hàng triệu người vẫn giữ vững kết luận thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu ^[1], ^[4].

Nguy cơ biến chứng và nhóm cần đặc biệt thận trọng

Với những người đã được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường, việc tiếp tục hút thuốc lá mang lại hậu quả nặng nề đối với hệ thống vi mạch. Một phân tích gộp năm 2017 trên 19 nghiên cứu quan sát với hơn 78.000 đối tượng cho thấy thuốc lá làm gia tăng mạnh mẽ nguy cơ biến chứng bệnh thận do đái tháo đường ^[8].

Cụ thể, người từng hút thuốc mắc đái tháo đường type 1 có tỷ số nguy cơ gộp của bệnh thận là 1,31 (95% CI: 1,06-1,62) ^[8]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường type 2, nguy cơ mắc bệnh thận ở người từng hút thuốc tăng tới 44% (SRR = 1,44; 95% CI: 1,24-1,67) ^[8]. Tỷ số nguy cơ xuất hiện đạm niệu đại thể (macroalbuminuria) lên tới 1,72 (95% CI: 1,04-2,84) ở bệnh nhân type 2 có tiền sử dùng thuốc lá ^[8].

Do đó, những người đang mắc tiểu đường, tiền tiểu đường, người có tiền sử gia đình bị rối loạn chuyển hóa hoặc đang có bệnh lý tim mạch, thận mạn tính cần tuyệt đối tránh xa khói thuốc lá dưới mọi hình thức để ngăn ngừa tiến triển suy thận giai đoạn cuối ^[8]. Phụ nữ và trẻ em sống chung với người nghiện thuốc cũng là nhóm dễ bị tổn thương cần được bảo vệ trước khói thuốc thụ động ^[1], ^[3].

Lời khuyên chuyển hóa và bảo vệ tuyến tụy

Để giảm thiểu tổn thương cho tế bào tuyến tụy và ngăn chặn đái tháo đường type 2, biện pháp hữu hiệu nhất là lên kế hoạch cai thuốc lá càng sớm càng tốt. Dù nguy cơ có thể duy trì ở mức cao trong 5 năm đầu sau cai, lợi ích bảo vệ chuyển hóa sẽ lộ rõ sau cột mốc 10 năm ^[1], ^[2].

Trong quá trình từ bỏ thuốc lá, người dân cần chú ý chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, hạn chế các loại carbohydrate tinh chế và đồ uống có đường nhằm tránh hiện tượng tăng cân bù trừ sau cai. Việc duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi ngày sẽ hỗ trợ các tế bào cơ bắp tăng độ nhạy cảm với insulin, hạn chế sự tích lũy mỡ bụng nguy hại ^[3].

Đồng thời, cần tạo dựng môi trường sống không khói thuốc tại gia đình và nơi làm việc để bảo vệ sức khỏe cho những người xung quanh ^[1], ^[3]. Đối với những người đang trong giai đoạn cai thuốc hoặc người đang điều trị bệnh chuyển hóa, việc kiểm tra đường huyết định kỳ và tham khảo hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa là điều cần thiết để kiểm soát sức khỏe toàn diện.

Bảo vệ tế bào tuyến tụy chính là bảo vệ nguồn sản xuất insulin tự nhiên của cơ thể. Từ bỏ điếu thuốc ngay hôm nay không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng cho phổi và tim, mà còn là bước đi quan trọng nhất để đẩy lùi nguy cơ đái tháo đường type 2 cùng các biến chứng nguy hiểm về sau.