Nhiều người truyền tai nhau rằng huyết kiệt là vị thuốc quý có khả năng làm lành mọi vết loét đường tiêu hóa nhanh chóng. Không ít bệnh nhân mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng mạn tính đã tìm mua dược liệu này với hy vọng dứt điểm cơn đau âm ỉ. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng khi chưa hiểu rõ cơ sở khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Thực tế, các lời đồn thổi về việc huyết kiệt có thể "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh loét dạ dày ở người là thiếu căn cứ xác thực. Hiện tại, y học hiện đại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hiệu quả điều trị loét dạ dày của huyết kiệt. Các dữ liệu khoa học về cơ chế bảo vệ niêm mạc tiêu hóa hiện nay chủ yếu dừng lại ở các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật đối với các hợp chất tự nhiên khác nhau, không thể đánh đồng thành thuốc chữa bệnh cho người.

Cơ chế hình thành và bảo vệ tổn thương niêm mạc dạ dày

Niêm mạc dạ dày thường xuyên phải tiếp xúc với axit dịch vị và men tiêu hóa pepsin. Để không bị bào mòn bởi chính dịch vị của mình, dạ dày sở hữu hàng rào bảo vệ vững chắc gồm lớp chất nhầy bề mặt, lưu lượng máu nuôi dưỡng phong phú và các chất chống oxy hóa nội sinh.

Khi có sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (như vi khuẩn HP, căng thẳng kéo dài, thuốc chống viêm không steroid) và yếu tố bảo vệ, vết loét sẽ hình thành. Căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm quá mức đóng vai trò trung tâm thúc đẩy tổn thương mô niêm mạc. Do đó, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm thường hướng đến việc tìm kiếm các hoạt chất có khả năng giảm viêm, quét gốc oxy hóa tự do và thúc đẩy tái tạo hàng rào chất nhầy.

Dữ liệu từ các mô hình gây loét thực nghiệm trên động vật

Để tìm hiểu cơ chế bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm trên động vật gặm nhấm bằng cách dùng hóa chất hoặc căng thẳng để gây loét cấp tính.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã áp dụng công nghệ giải trình tự ARN để đánh giá tác động bảo vệ của bài thuốc Molor-Dabos-4 (MD-4) trên chuột cống bị loét dạ dày do indomethacin gây ra [1]. Chuột thí nghiệm khỏe mạnh được cho uống MD-4 với các mức liều 0,3 g/kg, 1,5 g/kg hoặc 3 g/kg mỗi ngày trong thời gian 21 ngày trước khi uống indomethacin liều 30 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy bài thuốc làm giảm chỉ số loét và tổn thương mô bệnh học dạ dày [1]. Nghiên cứu ghi nhận bài thuốc làm tăng đáng kể mức enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và giảm nồng độ pepsin cùng các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6 [1]. Phân tích sâu hơn cho thấy sự thay đổi biểu hiện của các gen mục tiêu như Srm, Ryr-1, Eno3, Prkag3 và Eef1a2 tham gia vào các con đường truyền tín hiệu chống viêm và bảo vệ niêm mạc [1].

Một nghiên cứu khác năm 2018 kiểm tra tác dụng bảo vệ của chuỗi polysaccharide (JCP) chiết xuất từ thảo dược Dendrobium nobile trên mô hình chuột cống bị tổn thương dạ dày do cồn ethanol [2]. Việc cho chuột uống JCP với liều 100 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng trong nhiều ngày đã ngăn ngừa đáng kể sự hình thành vết loét dạ dày [2]. Hoạt chất này cũng làm giảm tổn thương mô học, cải thiện hoạt tính chống oxy hóa, nồng độ yếu tố tăng trưởng biểu bì và prostaglandin E trong dịch vị [2].

Bên cạnh các thảo dược, nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt chất dehydroepiandrosterone (DHEA) trên 40 chuột cống đực bị loét dạ dày do indomethacin [3]. Động vật được chia làm 4 nhóm gồm nhóm đối chứng, nhóm dùng DHEA, nhóm gây loét bằng indomethacin và nhóm dùng DHEA trước khi cho uống indomethacin [3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng DHEA trước đó đã cải thiện rõ rệt tình trạng tăng độ axit, nồng độ axit và giảm chỉ số loét so với nhóm chỉ dùng indomethacin [3]. Tác động này được giải thích là nhờ khả năng ức chế tiết axit dịch vị, hạn chế quá trình peroxy hóa lipid và phục hồi hệ thống chống oxy hóa nội sinh [3].

Năm 2003, các nhà khoa học đã phát hiện vai trò của protein sốc nhiệt 70 (HSP70) trong việc bảo vệ dạ dày trên mô hình chuột cống chịu kích thích căng thẳng do bị ngâm nước [4]. Chuột cống tăng huyết áp tự phát có khả năng kháng loét biểu hiện mức HSP70 cao gấp 2,8 lần so với chuột có huyết áp bình thường [4]. Sự tăng biểu hiện này giúp bảo vệ tế bào biểu mô và duy trì lưu lượng máu nuôi dưỡng lớp niêm mạc dạ dày [4].

Các nhà nghiên cứu cũng tiến hành thử nghiệm hoạt chất flavonoid mới DA-6034 trên nhiều mô hình tổn thương dạ dày ở chuột cống do cồn-HCl, aspirin, indomethacin, stress và axit axetic [5]. Kết quả cho thấy DA-6034 đường uống làm giảm đáng kể tổn thương dạ dày trên các mô hình này [5]. Trong mô hình loét do axit axetic, việc uống lặp lại DA-6034 cho thấy tác dụng làm lành vết loét theo đường cong chữ U với mức ức chế tối đa tại liều 30 mg/kg/ngày và tối thiểu tại liều 10 mg/kg/ngày [5]. Cơ chế được xác định là do hoạt chất kích thích tăng tiết lớp chất nhầy và tăng tổng hợp prostaglandin E2 nội sinh [5].

Năm 1993, một nghiên cứu trên chuột cống thực nghiệm đã chứng minh liệu pháp cứu ngải tại huyệt Thần Khuyết giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày thông qua việc tăng lớp chất nhầy [6]. Cả trước và sau khi hình thành mô hình loét, cứu ngải đều làm tăng tỷ lệ bắt màu nhuộm PAS của tuyến dạ dày và lượng chất nhầy tổng thể, qua đó giảm diện tích ổ loét [6].

Năm 2023, nghiên cứu trên chuột nhắt trắng Balb/c bị loét dạ dày do cồn đã đánh giá tác dụng của collagen chiết xuất từ da loài Rana chensinensis [7]. Collagen này làm giảm đáng kể chỉ số loét, giảm quá trình peroxy hóa lipid và chất chỉ điểm MDA, đồng thời phục hồi lượng SOD bị suy kiệt [7]. Chế phẩm này còn làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm TNF-alpha và IL-6, đồng thời tăng các yếu tố bảo vệ là NO và prostaglandin E2 trong niêm mạc dạ dày chuột [7].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 về dịch chiết giàu flavonoid từ cây Deverra tortuosa cho thấy hiệu quả chống viêm loét dạ dày trên chuột cống bị tổn thương do cồn ethanol [8]. Dịch chiết này giúp giảm chỉ số loét, giảm dấu ấn oxy hóa, tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa SOD và GSH [8]. Ngoài ra, hoạt chất còn điều hòa các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-6, điều hòa biểu hiện Keap-1, HO-1 và ức chế iNOS, giúp bảo toàn cấu trúc mô niêm mạc [8].

Khoảng cách lớn giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người

Tất cả các bằng chứng khoa học kể trên đều được thực hiện hoàn toàn trên mô hình động vật thí nghiệm như chuột cống hoặc chuột nhắt trắng trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt [1], [7]. Hơn nữa, các nghiên cứu này thử nghiệm các hợp chất, dịch chiết hoặc bài thuốc đặc thù chứ không phải nghiên cứu lâm sàng về huyết kiệt đơn độc trên bệnh nhân.

Một chất cho thấy khả năng chống viêm hoặc chống oxy hóa trên động vật gặm nhấm chưa chắc đã có tác dụng tương tự khi đi vào hệ tiêu hóa phức tạp của con người. Liều lượng dùng trên chuột khi quy đổi sang người thường rất lớn và chưa được kiểm chứng về độ an toàn dài hạn. Bệnh loét dạ dày ở người chịu tác động của nhiều yếu tố đa dạng như vi khuẩn HP, thói quen ăn uống, áp lực tâm lý và các bệnh lý mạn tính đi kèm, điều mà các mô hình chuột không thể mô phỏng toàn diện.

Do đó, việc suy diễn rằng huyết kiệt có thể làm lành ổ loét dạ dày ở người dựa trên các lời truyền miệng hoặc các cơ chế dược lý chung là một sự nhầm lẫn nghiêm trọng về mặt khoa học.

Hiểu lầm phổ biến khi tự chữa loét dạ dày bằng huyết kiệt

Nhiều người lầm tưởng rằng huyết kiệt có tính năng cầm máu nên khi uống vào sẽ "tráng" một lớp bảo vệ và làm liền sẹo ổ loét ngay tức khắc. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Axit dịch vị và các enzyme tiêu hóa sẽ phân hủy hoặc biến đổi phần lớn các chất hữu cơ trước khi chúng có thể tiếp xúc trực tiếp để tạo lớp màng che phủ vết thương.

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều vô hại, dùng liều lượng bao nhiêu cũng được. Việc tự ý tán bột huyết kiệt để uống có thể gây kích ứng thêm cho niêm mạc đường tiêu hóa đang tổn thương, thậm chí dẫn đến ngộ độc nếu mua phải dược liệu giả hoặc bị lẫn tạp chất, nấm mốc.

Nguy hiểm nhất là việc bệnh nhân tin vào lời đồn mà bỏ dở phác đồ điều trị y khoa chuẩn do bác sĩ chỉ định. Loét dạ dày nếu không được chữa trị đúng cách có thể diễn tiến xấu thành biến chứng xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc hẹp môn vị.

Những đối tượng cần thận trọng

Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ huyết kiệt hoặc dược liệu lạ vì có nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.

Người có tiền sử dị ứng, người mắc bệnh gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định để phòng ngừa nguy cơ quá tải chuyển hóa và suy giảm chức năng cơ quan.

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) cần đặc biệt thận trọng, bởi sự tương tác giữa thảo dược trôi nổi và thuốc tân dược có thể làm tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa nghiêm trọng.

Người đang có các triệu chứng báo động như đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc sụt cân nhanh cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức thay vì tự ý điều trị tại nhà.

Hướng dẫn chăm sóc dạ dày an toàn và khoa học

Đối với người bệnh dạ dày, giải pháp an toàn hàng đầu là tuân thủ hướng dẫn thăm khám định kỳ của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh qua nội soi giúp đưa ra phác đồ điều trị trúng đích.

Về chế độ ăn uống, người bệnh nên sử dụng các thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa với lượng vừa phải và chia thành các bữa ăn đều đặn trong ngày. Tránh xa rượu bia, đồ uống có cồn, thuốc lá, các món ăn quá cay nóng, nhiều dầu mỡ hoặc thực phẩm có tính axit cao gây kích thích tiết dịch vị.

Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết yếu giúp niêm mạc phục hồi. Bạn cần ngủ đủ giấc, kiểm soát tốt căng thẳng thần kinh và tránh thức khuya. Trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên môn để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.

Tóm lại, lời đồn thổi về việc huyết kiệt chữa khỏi bệnh loét dạ dày hoàn toàn chưa có chứng cứ khoa học trên người. Người bệnh không nên tự ý dùng dược liệu này để thay thế các phương pháp điều trị chuẩn mực. Hãy chủ động bảo vệ hệ tiêu hóa bằng chế độ sinh hoạt cân bằng và tuân theo hướng dẫn y khoa chính thống.