Áp lực công việc cùng nhịp sống hiện đại khiến trạng thái căng thẳng, hồi hộp trở thành nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người. Để xoa dịu thần kinh, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên thay vì thuốc giải lo âu tổng hợp vốn dễ gây buồn ngủ hay lệ thuộc. Trong số đó, kava (Piper methysticum) nổi lên như một loại thảo mộc truyền thống được đồn thổi có khả năng "thổi bay" căng thẳng nhanh chóng.

Thực tế, kava có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội cho người bệnh lo âu hay không? Bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất kava có thể hỗ trợ làm dịu triệu chứng lo âu mức độ nhẹ đến vừa trong thời gian ngắn [1], [2]. Tuy nhiên, đối với các trường hợp rối loạn lo âu lan tỏa mức độ nặng hoặc điều trị kéo dài, thảo dược này gần như không đem lại lợi ích rõ rệt so với giả dược [3], [4].

Kava là gì và tác động đến cơ thể ra sao?

Kava, còn gọi là kava-kava, là loài cây bản địa có nguồn gốc từ các hòn đảo thuộc vùng Nam Thái Bình Dương [5], [4]. Trong nhiều thế kỷ, người dân bản địa đã sử dụng rễ cây kava trong các nghi lễ tôn giáo cũng như trong sinh hoạt giao tiếp cộng đồng hàng ngày [5].

Cơ chế sinh học của kava gắn liền với các hợp chất có hoạt tính sinh học chính được gọi là kavalactone. Nghiên cứu hiện đại đã xem xét vai trò của các thụ thể và chất vận chuyển thần kinh trong não, chẳng hạn như chất vận chuyển gamma-aminobutyric acid (GABA), nhằm lý giải phản ứng của cơ thể với loại thảo dược này [4].

Các loại thuốc điều trị lo âu tổng hợp thường đem lại hiệu quả tốt nhưng lại đi kèm nhiều tác dụng không mong muốn [6], [1], [7]. Thêm vào đó, các liệu pháp can thiệp tâm lý đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực nên không phải lúc nào cũng khả thi [6], [1], [7]. Vì vậy, việc tìm kiếm một loại dược thảo dạng uống, an toàn và hỗ trợ điều trị triệu chứng lo âu từng thu hút sự quan tâm lớn của giới y khoa [6], [1], [7].

Bằng chứng ban đầu: Hiệu quả ở mức độ nhẹ đến vừa

Các dữ liệu nghiên cứu sớm cho thấy tín hiệu tương đối khả quan của kava trong việc giảm nhẹ trạng thái căng thẳng tạm thời.

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2000 đã tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược [1]. Trong tổng số 7 thử nghiệm được đánh giá, chiết xuất kava đều cho thấy xu hướng vượt trội hơn so với giả dược [1]. Phân tích gộp từ 3 thử nghiệm chỉ ra sự suy giảm đáng kể tổng điểm trên thang đánh giá lo âu Hamilton (HAM-A) nghiêng về nhóm dùng kava (chênh lệch trung bình có trọng số là 9,69 điểm; khoảng tin cậy 95%: 3,54 đến 15,83) [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận chiết xuất kava vượt trội hơn giả dược trong điều trị triệu chứng lo âu ngắn hạn [1].

Đến năm 2018, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác tiếp tục đánh giá 11 bài báo khoa học về hiệu quả của thảo dược này [2]. Trong 7 thử nghiệm đối chứng trực tiếp với giả dược, kava vượt trội hơn giả dược ở 3 thử nghiệm [2]. Kết quả tính toán từ 5 thử nghiệm lâm sàng (tổng cộng 330 bệnh nhân) cho thấy tỷ số nguy cơ (RR) gộp đạt 1,50 (khoảng tin cậy 95%: 1,12 đến 2,01) nghiêng về phía can thiệp bằng kava [2]. Các tác giả nhận định kava có thể là giải pháp ngắn hạn cho các triệu chứng lo âu [2].

Thử thách thực tế: Hạn chế trên rối loạn lo âu lan tỏa

Mặc dù có kết quả khả quan ở nhóm căng thẳng mức độ nhẹ, hiệu quả của kava lại sụt giảm nghiêm trọng khi đối diện với các chẩn đoán bệnh lý chính thức, tiêu biểu là rối loạn lo âu lan tỏa (GAD).

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã phân tích dữ liệu gộp từ 3 thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên 64 bệnh nhân ngoại trú trưởng thành mắc rối loạn lo âu lan tỏa theo tiêu chuẩn DSM-IV [3]. Mẫu gộp gồm 28 người dùng kava, 30 người dùng giả dược và 6 người dùng thuốc venlafaxine [3]. Kết quả không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm kava và nhóm giả dược [3]. Đáng chú ý, ở phân nhóm bệnh nhân có mức độ lo âu ban đầu cao, giả dược thậm chí còn mang lại hiệu quả tốt hơn kava [3]. Nhóm tác giả kết luận dữ liệu không ủng hộ việc dùng kava cho bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn hơn thực hiện qua Internet năm 2005 trên 391 người có lo âu và mất ngủ cũng ghi nhận kết quả bất lợi [8]. Trong nghiên cứu này, 121 người được nhận kava kết hợp giả dược valerian trong 28 ngày [8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng giả dược giảm 14,4 điểm triệu chứng lo âu trên thang đo STAI-State, trong khi mức giảm ở nhóm dùng kava thấp hơn 2,7 điểm so với giả dược (khoảng tin cậy 95%: -0,8 đến +6,2) [8].

Gần đây nhất, một thử nghiệm pha III công bố năm 2020 tại Úc đã kiểm tra tác động kéo dài 16 tuần của kava trên 171 người trưởng thành mắc rối loạn lo âu lan tỏa [4]. Thử nghiệm dùng chiết xuất rễ kava dạng viên nén với liều chuẩn hóa 120 mg kavalactones, uống 2 lần mỗi ngày [4]. Kết quả phân tích cho thấy sự khác biệt về mức độ giảm lo âu giữa kava và giả dược không đạt ý nghĩa thống kê (mức giảm nghiêng về giả dược 1,37 điểm; p = 0,25) [4]. Tỷ lệ thuyên giảm bệnh (điểm HAM-A < 7) ở nhóm kava chỉ đạt 17,4%, thấp hơn mức 23,8% ở nhóm giả dược (p = 0,46) [4].

Mặt trái cần lưu ý: Độc tính trên gan và các rủi ro khác

Mối băn khoăn lớn nhất khi nhắc đến kava không chỉ nằm ở hiệu lực điều trị mà là tính an toàn đối với các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan.

Từ đầu những năm 2000, nhiều báo cáo ghi nhận việc sử dụng kava có liên quan đến tổn thương gan nghiêm trọng, bao gồm một số trường hợp viêm gan tối cấp dẫn đến ghép gan hoặc tử vong [5]. Do những lo ngại này, phần lớn các cơ quan y tế tại phương Tây đã ban hành lệnh hạn chế hoặc cấm lưu hành các sản phẩm chứa kava [5]. Tổ chức Y tế thế giới và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ cũng từng đưa ra những cảnh báo nghiêm ngặt về độc tính gan của thảo dược này [2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2018 lưu ý rằng nguy cơ nhiễm độc gan tăng lên rõ rệt nếu sử dụng kava kéo dài trên 8 tuần [2]. Trong thử nghiệm lâm sàng 16 tuần tại Úc, các bất thường trên xét nghiệm chức năng gan xuất hiện thường xuyên hơn đáng kể ở nhóm dùng kava so với giả dược [4]. Ngoài ra, nhóm dùng kava còn gặp phải các tác dụng phụ thần kinh như suy giảm trí nhớ (36 trường hợp ở nhóm kava so với 23 trường hợp ở nhóm giả dược; p = 0,044) và run rẩy (36 trường hợp ở nhóm kava so với 23 trường hợp ở nhóm giả dược; p = 0,024) [4].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược kava

Nhiều người lầm tưởng rằng kava có nguồn gốc thực vật nên an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc kê đơn lâu dài. Đây là quan điểm sai lầm. Dữ liệu khoa học chỉ ra kava không phải là phương án thay thế bền vững cho việc điều trị lo âu mạn tính [2]. Việc tự ý dừng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược có thể khiến bệnh tình diễn tiến nguy hiểm.

Một hiểu lầm khác là kava có tác dụng như nhau với mọi mức độ lo âu. Nghiên cứu thực tế khẳng định kava chỉ hỗ trợ phần nào các tình trạng lo âu mang tính tình huống hoặc mức độ nhẹ trong thời gian ngắn [4]. Với người bệnh rối loạn lo âu bệnh lý nặng, kava hoàn toàn không mang lại lợi ích lâm sàng [3], [4].

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng kava?

Dựa trên dữ liệu an toàn y khoa, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc đang mắc các vấn đề suy giảm chức năng gan không nên dùng kava do nguy cơ gây độc tính gan nghiêm trọng [5], [2], [4].
  • Người đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các thuốc chống trầm cảm, giải lo âu tổng hợp (như venlafaxine) cần tránh tự ý kết hợp nếu chưa có chỉ định y khoa [3].
  • Người gặp tình trạng rối loạn vận động hoặc các vấn đề về thần kinh cần cân nhắc, bởi kava có thể làm gia tăng triệu chứng run rẩy tay chân và suy giảm trí nhớ [4].
  • Do các thử nghiệm lâm sàng được đánh giá chỉ tập trung trên người trưởng thành [3], [4], chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em, nhóm này tuyệt đối không tự ý sử dụng.

Hướng dẫn tiếp cận và áp dụng an toàn

Nếu bạn đang đối diện với những căng thẳng thường nhật và quan tâm đến chiết xuất kava, hãy ghi nhớ những nguyên tắc sau:

  • Tham vấn y khoa: Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chứa kava, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá nguy cơ tương tác thuốc và sức khỏe lá gan.
  • Giới hạn thời gian sử dụng: Không bao giờ tự ý sử dụng kava kéo dài liên tục. Dữ liệu nghiên cứu khuyến cáo độc tính gan rất dễ khởi phát nếu sử dụng vượt quá 8 tuần [2].
  • Tuân thủ liều lượng: Trong các nghiên cứu có kiểm soát, liều lượng dùng thường là dạng viên nén chiết xuất nước tiêu chuẩn hóa ở mức 120 mg kavalactones, uống 2 lần mỗi ngày [4]. Không tự ý tăng liều nhằm tìm kiếm tác dụng an thần mạnh hơn.
  • Theo dõi sức khỏe: Lập tức ngưng sử dụng và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các biểu hiện vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi bất thường, run rẩy hoặc suy giảm trí nhớ [5], [4].

Kava có thể mang lại chút hy vọng xoa dịu những cơn căng thẳng thoáng qua, nhưng không phải là "thần dược" trị bách bệnh lo âu. Đối với các rối loạn lo âu bệnh lý mạn tính, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị bài bản từ bác sĩ chuyên khoa, kết hợp thay đổi lối sống lành mạnh, thay vì đặt niềm tin mù quáng vào các thảo mộc tiềm ẩn nhiều rủi ro.