Ké hoa đào có bảo vệ gan thật không? Dữ liệu tiền lâm sàng nói gì

Nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn hoặc truyền tai nhau những bài thuốc dân gian với hy vọng giải độc gan, hạ men gan và phục hồi chức năng gan sau khi dùng nhiều rượu bia hay thuốc tây. Trong số các loài cây quen thuộc, ké hoa đào thường được nhắc đến trong các kinh nghiệm truyền miệng như một vị thảo dược đa công dụng, khiến không ít người băn khoăn liệu chiết xuất từ loài cây này có thực sự bảo vệ được lá gan trước các tác nhân gây độc hóa chất hay không.

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học chứng cứ là: Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học nào trong dữ liệu nghiên cứu chứng minh chiết xuất lá ké hoa đào có tác dụng bảo vệ gan hay phục hồi tổn thương gan do hóa chất trên mô hình động vật hay trên người. Mọi dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng hiện có về ké hoa đào mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm về hoạt tính chống oxy hóa của rễ và ức chế enzym chuyển hóa đường, hoàn toàn chưa đủ cơ sở để khẳng định loài cây này có khả năng "giải độc" hay "bảo vệ gan".

Cây ké hoa đào và những ghi nhận trong y học dân gian

Cây ké hoa đào, có tên khoa học là Urena lobata L., thuộc họ Bông (Malvaceae), là loài thực vật mọc hoang dã khá phổ biến tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1]. Loài cây này có nguồn gốc tự nhiên từ các vùng hoang dã ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ và nhiều quốc gia châu Á như Indonesia, Philippines và Việt Nam ^[1]. Tại nước ta, ké hoa đào mọc hoang ở khắp các bãi đất trống, ven đường, đồi núi và thường được người dân thu hái để làm thuốc hoặc tận dụng sợi vỏ thân cây.

Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian tại nhiều quốc gia, các bộ phận của cây ké hoa đào như lá và rễ đã được sử dụng từ lâu đời ^[1]. Theo các ghi chép truyền thống, lá và rễ của cây thường được dùng để điều trị các chứng đau bụng do co thắt, hỗ trợ điều trị sốt rét, hạ sốt, làm lành vết thương ngoài da và giảm đau nhức răng ^[1].

Tuy nhiên, việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian cho các chứng bệnh thông thường hoàn toàn khác biệt với việc coi loại cây này là một "vị thuốc bổ gan" chuyên biệt. Rất nhiều tin đồn hiện nay đã tự ý suy diễn các đặc tính thanh nhiệt, tiêu viêm truyền thống thành công dụng "thải độc gan", "chống xơ gan" hay "hạ men gan", tạo ra sự ngộ nhận nguy hiểm cho người tiêu dùng.

Dữ liệu tiền lâm sàng thực tế về ké hoa đào: Mới dừng ở mức ống nghiệm

Để đánh giá một dược liệu có tiềm năng bảo vệ cơ quan hay không, các nhà khoa học thường bắt đầu từ các thử nghiệm sinh hóa cơ bản trong phòng thí nghiệm. Đối với ké hoa đào, các nghiên cứu sinh học hiện có tập trung chủ yếu vào việc tìm hiểu hoạt tính chống oxy hóa của rễ cây và việc tích lũy các hoạt chất thứ cấp thông qua công nghệ nuôi cấy sinh học.

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã tiến hành đánh giá tiềm năng chống oxy hóa của chiết xuất methanol từ rễ cây ké hoa đào (Urena lobata) trong ống nghiệm (in vitro) ^[2]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã đo lường khả năng ức chế peroxy hóa màng lipid cũng như khả năng dọn dẹp các gốc tự do nguy hại bao gồm gốc superoxide và gốc hydroxyl ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất rễ ké hoa đào có hoạt tính chống oxy hóa đáng kể ^[2].

Các chỉ số định lượng cụ thể từ nghiên cứu năm 2006 cho thấy nồng độ chiết xuất rễ ké hoa đào cần thiết để ức chế 50% (IC50) đối với hoạt động dọn dẹp gốc superoxide là 470,60 microgam/ml ^[2]. Đối với khả năng dọn dẹp gốc hydroxyl, giá trị IC50 được ghi nhận là 1627,35 microgam/ml ^[2]. Bên cạnh đó, giá trị IC50 của chiết xuất rễ cây này đối với quá trình ức chế peroxy hóa màng lipid là 1109,24 microgam/ml ^[2].

Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố vào năm 2020 cũng đã ghi nhận lại rằng chiết xuất rễ ké hoa đào từng được chứng minh có hoạt tính chống oxy hóa thông qua việc ức chế mạnh quá trình peroxy hóa lipid và dọn gốc hydroxyl ^[1]. Nghiên cứu năm 2020 này tập trung vào kỹ thuật nuôi cấy rễ tóc khí canh của cây ké hoa đào bằng vi khuẩn Agrobacterium rhizogenes nhằm tăng cường hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase ^[1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện việc bổ sung chất tiền định phenylalanine với nồng độ 10 mM hoặc chất kích kháng chitosan với nồng độ 50 mM vào giai đoạn sinh trưởng muộn trong 15 ngày đã giúp tăng trọng lượng khô, hàm lượng flavonoid, hợp chất phenolic và nâng cao khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase ^[1].

Cần nhấn mạnh rằng, tất cả các kết quả định lượng kể trên chỉ được tiến hành trên chiết xuất từ rễ hoặc rễ tóc nuôi cấy trong bình thí nghiệm ^[1], ^[2]. Nghiên cứu hoàn toàn không thử nghiệm trên chiết xuất lá, không thực hiện trên tế bào gan sống và không có bất kỳ thử nghiệm nào trên động vật sống bị nhiễm độc gan ^[2].

Cơ chế chống oxy hóa trong ống nghiệm khác gì với việc bảo vệ lá gan?

Khi đọc các thông tin khoa học nói rằng ké hoa đào có hoạt tính "chống peroxy hóa lipid" và "dọn gốc tự do", nhiều người vội vàng quy kết rằng uống nước lá hay rễ cây này sẽ giúp tế bào gan không bị tổn thương. Đây là một sự ngộ nhận rất phổ biến giữa cơ chế hóa học trong ống nghiệm và sinh lý học phức tạp của cơ thể người.

Gốc tự do là các phân tử không ổn định sinh ra trong quá trình chuyển hóa hoặc do tác động của độc chất, có thể tấn công màng tế bào thông qua hiện tượng peroxy hóa lipid, phá hủy cấu trúc tế bào gan. Trong đĩa thí nghiệm thủy tinh, các hoạt chất polyphenol và flavonoid của rễ ké hoa đào có thể trực tiếp tiếp xúc và dập tắt các gốc tự do nhân tạo ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, khi một người uống thảo dược vào cơ thể, các hoạt chất này phải vượt qua hàng rào tiêu hóa, bị phân hủy bởi enzym đường ruột, được hấp thu qua niêm mạc ruột rồi mới chuyển hóa tại gan.

Cho đến nay, chưa có công trình nào xác định được liệu các chất có hoạt tính chống oxy hóa trong rễ ké hoa đào có thể hấp thu nguyên vẹn vào máu hay không, nồng độ đạt được tại mô gan là bao nhiêu, và liệu chúng có giữ được tác dụng chống oxy hóa khi đi vào cơ thể sống hay không. Do đó, việc suy diễn hoạt tính dọn gốc tự do trong ống nghiệm thành tác dụng "giải độc gan" trên thực tế là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.

Phân biệt ké hoa đào với các nghiên cứu giải độc gan trên động vật

Một trong những lý do khiến nhiều người lầm tưởng ké hoa đào đã được thử nghiệm bảo vệ gan trên chuột là do sự nhầm lẫn tên gọi khoa học giữa các loài thảo dược khác nhau trong các báo cáo y học. Trên thực tế, các thử nghiệm tiền lâm sàng về tổn thương gan do hóa chất được ghi nhận trong y văn thuộc về những loài thực vật và hoạt chất hoàn toàn khác.

Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2009 về tổn thương gan do độc tố nấm mốc aflatoxin trên chuột được thực hiện với dịch chiết dầu hạt cây tầm ma (Urtica dioica L.), chứ không phải cây ké hoa đào ^[3]. Trong thử nghiệm này, 18 con chuột được chia làm 3 nhóm, trong đó nhóm chuột uống 25 microgam aflatoxin mỗi ngày kèm 2 mL dầu hạt tầm ma liên tục trong 90 ngày đã phục hồi cân bằng giữa chất chỉ thị oxy hóa malondialdehyde (MDA) và hệ thống chống oxy hóa, đồng thời cấu trúc mô bệnh học gan gần như trở về bình thường ^[3].

Tương tự, nghiên cứu năm 2010 về khả năng bảo vệ gan trước độc chất carbon tetrachloride (CCl4) và thuốc kháng lao rifampicin được tiến hành trên chiết xuất cồn-nước của cây mướp khía (Luffa acutangula) ^[4]. Thử nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất mướp khía giúp giảm nồng độ các enzym men gan trong huyết thanh gồm AST, ALT, ALP và LDH, tăng lượng protein toàn phần, giảm hình thành MDA và tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa nội sinh như catalase, superoxide dismutase và glutathione ^[4].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác đánh giá tổn thương gan do paracetamol (acetaminophen) sử dụng chiết xuất nước nóng từ loài tảo biển lục Ulva reticulata trên chuột albino trong 15 ngày với liều 150 mg/kg thể trọng ^[5]. Chiết xuất tảo lục này giúp giảm men gan AST, ALT, giảm peroxit lipid và cải thiện nồng độ các vitamin E, C và glutathione ^[5]. Nghiên cứu năm 2006 về viêm gan nhiễm mỡ do rượu trên chuột (cho ăn chế độ ăn 52% calo từ chất béo và uống 4 g/kg ethanol mỗi ngày trong 30 ngày) sử dụng hoạt chất chuẩn là axit ursodeoxycholic (UDCA) liều 40 mg/kg ^[6]. Hoạt chất UDCA đã giúp cải thiện hình thái gan, giảm hoạt tính men gan AST, GGT, giảm triglyceride trong gan và bình thường hóa các chỉ số căng thẳng oxy hóa ^[6].

Những dẫn chứng khoa học rõ ràng trên cho thấy các mô hình gây độc gan bằng hóa chất (như CCl4, rifampicin, ethanol, acetaminophen, aflatoxin) đều được thử nghiệm trên các đối tượng thảo dược hoặc hoạt chất khác ^[3], ^[4], ^[6], ^[5]. Tuyệt đối không có nghiên cứu nào trong số các dữ liệu này chứng minh chiết xuất lá hay rễ ké hoa đào có tác dụng bảo vệ gan chuột trước các hóa chất độc hại.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ké hoa đào thải độc gan

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính và bổ gan". Rất nhiều bệnh nhân khi phát hiện men gan tăng cao do rượu bia hoặc viêm gan siêu vi đã tự ý hái lá ké hoa đào nấu nước uống hàng ngày với hy vọng "làm mát gan, hạ men gan". Đây là quan niệm rất sai lầm vì chưa có liều lượng an toàn và hiệu quả nào được xác lập trên lâm sàng.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng công dụng giữa các bộ phận của cây. Trong khi các nghiên cứu chống oxy hóa tiền lâm sàng chỉ khảo sát trên rễ cây ^[1], ^[2], thì đa số người dân lại truyền tai nhau sử dụng lá ké hoa đào tươi hoặc phơi khô. Thành phần hóa học và hàm lượng các hoạt chất sinh học giữa lá, thân và rễ của cùng một loài cây có sự khác biệt rất lớn, không thể tự ý thay thế cho nhau.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thảo dược có thể thay thế thuốc điều trị tổn thương gan do ngộ độc hóa chất hoặc viêm gan cấp tính. Khi gan bị tổn thương bởi các chất độc mạnh như thuốc tây quá liều hay hóa chất công nghiệp, tế bào gan bị hoại tử hàng loạt. Việc trông chờ vào một loại cây cỏ chưa rõ hoạt tính sẽ làm lỡ mất "thời gian vàng" cấp cứu bằng các phác đồ y khoa chuẩn xác, dẫn đến suy gan cấp nguy hiểm đến tính mạng.

Ai nên đặc biệt thận trọng với ké hoa đào?

Do các dữ liệu khoa học về tính an toàn và dược lý của ké hoa đào trên cơ thể người còn rất hạn chế, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng loài cây này:

Người đang mắc các bệnh lý về gan mạn tính: Bệnh nhân viêm gan virus B, C, xơ gan hoặc gan nhiễm mỡ nặng có chức năng chuyển hóa đã suy giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp các chất chiết xuất thô từ ké hoa đào chưa qua kiểm định có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan, thậm chí gây ngộ độc gan thứ phát do các tạp chất tự nhiên.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính sinh sản nào trên người hoặc động vật đối với ké hoa đào. Do đó, để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ sơ sinh, nhóm đối tượng này không nên sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Hệ thống enzym chuyển hóa thuốc và đào thải độc chất ở trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, còn ở người cao tuổi chức năng gan thận đã suy giảm sinh lý. Việc dùng cây cỏ bừa bãi có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa, dị ứng hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị bệnh nền đang sử dụng.

Người đang điều trị bằng thuốc tây: Do nghiên cứu nuôi cấy rễ ké hoa đào cho thấy thảo dược này có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase ^[1], việc tự ý kết hợp ké hoa đào với các thuốc điều trị tiểu đường hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan khác có thể gây ra tương tác thuốc khó lường.

Hướng dẫn chăm sóc gan đúng cách thay vì tin lời đồn

Để bảo vệ lá gan một cách khoa học, thay vì tìm kiếm các loại dược liệu chưa được chứng minh như ké hoa đào, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác lập:

Hạn chế tối đa các yếu tố gây độc cho gan: Giảm thiểu hoặc ngưng hẳn việc tiêu thụ rượu bia, vì cồn là tác nhân hàng đầu gây viêm gan nhiễm mỡ và xơ gan. Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt như paracetamol; luôn dùng đúng liều lượng khuyến cáo và không tự ý kéo dài ngày dùng để tránh hoại tử tế bào gan.

Xây dựng chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt lành mạnh: Bổ sung đa dạng các loại rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước mỗi ngày và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ. Duy trì cân nặng hợp lý và vận động thể lực thường xuyên để phòng tránh tình trạng gan nhiễm mỡ không do rượu.

Khám sức khỏe định kỳ và tham vấn chuyên gia: Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan như mệt mỏi kéo dài, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc men gan tăng cao trong xét nghiệm máu, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, bắt buộc phải có sự thăm khám và kê đơn của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền, tuyệt đối không tự ý thu hái cây cỏ hoang dại để uống.

Ké hoa đào là một loài thực vật có giá trị trong thảm thực vật tự nhiên và kinh nghiệm dân gian truyền thống cho một số chứng bệnh thông thường ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng hiện tại chỉ mới xác nhận tiềm năng chống oxy hóa trong ống nghiệm của rễ cây ^[2], hoàn toàn chưa có thử nghiệm nào chứng minh chiết xuất lá ké hoa đào bảo vệ được gan trước các tổn thương do hóa chất. Mọi người cần nhìn nhận khoa học, tỉnh táo trước các lời đồn thổi và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo vệ sức khỏe lá gan một cách an toàn nhất.