Nhiều người vẫn tin rằng các loại mật động vật hoang dã, đặc biệt là mật kỳ đà, là vị thuốc quý giúp tăng cường sinh lực, giải độc hoặc chữa trị các bệnh mạn tính. Không ít người sẵn sàng nuốt trọn túi mật tươi hoặc pha với rượu để uống với hy vọng bồi bổ cơ thể một cách nhanh chóng.
Tuy nhiên, các dữ liệu y khoa cho thấy việc đưa dịch mật lạ vào cơ thể không mang lại hiệu quả chữa bệnh như lời đồn. Ngược lại, hành động này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, đặc biệt là phá hủy cấu trúc gan và thận. Uống mật kỳ đà hay mật động vật nói chung có thể dẫn đến 4 rủi ro nhiễm độc nghiêm trọng dưới đây.
Tổn thương ống thận trực tiếp do độc tính dịch mật
Một trong những biến chứng nguy hiểm nhất khi nồng độ các chất trong dịch mật tăng cao trong tuần hoàn là tổn thương cấu trúc lọc của thận. Tình trạng này được gọi là bệnh thận do muối mật hay bệnh thận sắc tố mật [1], [2].
Axit mật và các sắc tố mật khi tích tụ quá mức sẽ phát huy độc tính trực tiếp lên các tế bào biểu mô ống thận [1], [3]. Tác động này kích hoạt các phản ứng phá hủy màng tế bào, dẫn đến hoại tử ống thận cấp tính [3]. Thận mất khả năng lọc chất thải, khiến người bệnh rơi vào tình trạng suy thận tiến triển nhanh chỉ sau một thời gian ngắn tiếp xúc với độc chất [2].
Nguy cơ hình thành trụ mật gây tắc nghẽn nephron
Bên cạnh độc tính hóa học, dịch mật còn gây tổn hại cơ học nghiêm trọng bên trong các đơn vị thận (nephron). Quá trình suy giảm chức năng thận diễn ra do sự hình thành của các khối trụ mật làm bít tắc lòng ống thận [1], [4].
Khi nồng độ sắc tố mật tăng cao, chẳng hạn mức bilirubin vượt ngưỡng 400 umol/l, chúng sẽ kết tủa lại cùng với các mảnh vỡ tế bào [4]. Các khối trụ mật này lắng đọng bên trong lòng ống thận xa, gây cản trở dòng chảy của nước tiểu [1]. Tình trạng tắc nghẽn kết hợp cùng phản ứng viêm nội tại khiến áp lực trong ống thận tăng vọt, làm trầm trọng thêm mức độ suy thận cấp [1], [4].
Giảm tưới máu thận và rối loạn huyết động
Tác động tiêu cực của các hợp chất trong dịch mật không chỉ giới hạn tại chỗ mà còn ảnh hưởng đến hệ thống mạch máu toàn thân. Rối loạn chức năng thận thường có nguồn gốc đa yếu tố xuất phát từ biến đổi huyết động [1].
Các nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ dịch mật cao kích thích giãn mạch ngoại vi, gây ra tình trạng giảm thể tích tuần hoàn tương đối [1]. Để phản ứng lại, cơ thể buộc phải co thắt các mạch máu nuôi thận, dẫn đến hiện tượng thiếu máu cục bộ tại cơ quan này [1], [4]. Khi lưu lượng máu đến thận bị sụt giảm nghiêm trọng, các tế bào thận nhanh chóng bị hoại tử do thiếu oxy và dưỡng chất cần thiết [3].
Bào mòn và hoại tử biểu mô đường tiêu hóa
Đưa trực tiếp dịch mật tươi vào đường tiêu hóa là con đường ngắn nhất dẫn đến tổn thương niêm mạc ruột. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy axit mật có khả năng hiệp đồng làm gia tăng mức độ phá hủy tế bào niêm mạc ruột [5].
Khi dịch mật tiếp xúc với bề mặt ruột ở nồng độ đậm đặc, chúng tác động trực tiếp và phụ thuộc vào liều lượng lên màng tế bào biểu mô ruột [5]. Axit mật có thể tương tác với các chất khác tạo thành các phân tử micelle hỗn hợp gây độc, dẫn đến tổn thương màng tế bào biểu mô cấp tính [5]. Tổn thương ban đầu này xảy ra ngay tại màng tế bào ruột, làm mất hàng rào bảo vệ tự nhiên và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào máu [5].
Bằng chứng khoa học về bệnh lý do ứ mật và độc tính dịch mật
Các tài liệu y văn đã mô tả chi tiết về bệnh lý thận do mật (cholemic nephropathy) từ nhiều thập kỷ qua [2]. Mối liên hệ giữa tình trạng vàng da do ứ mật và suy giảm chức năng thận được ghi nhận lần đầu vào năm 1899 bởi Quincke và Nothnagel, sau đó được củng cố bằng các quan sát cặn nước tiểu vào năm 1922 [2].
Một báo cáo năm 2016 mô tả trường hợp nam thanh niên bị tổn thương thận cấp và vàng da ứ mật nặng sau khi dung nạp các chất steroid đồng hóa [1]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện các trụ mật nằm trong lòng ống lượn xa, các thể vùi mật dạng sợi trong tế bào biểu mô ống thận kèm dấu hiệu hoại tử ống thận cấp [1]. Tương tự, một báo cáo ca bệnh năm 2014 cũng ghi nhận tình trạng suy thận cấp do bệnh thận axit mật ở vận động viên thể hình bị ứ mật nghiêm trọng [3].
Năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục công bố nghiên cứu trên 2 bệnh nhân có nồng độ bilirubin máu tăng cao dẫn đến tổn thương thận cấp, kết quả sinh thiết đều xác nhận sự xuất hiện của các trụ mật làm tắc lòng ống thận [6]. Trong đó, một bệnh nhân viêm gan do rượu phải lọc máu chu kỳ, còn bệnh nhân viêm gan do thuốc được điều trị bảo tồn [6]. Năm 2020, một nghiên cứu khác công bố ca bệnh suy thận cấp do trụ mật ở bệnh nhân 64 tuổi có mức bilirubin vượt quá 400 umol/l, chức năng thận chỉ hồi phục sau khi được dẫn lưu đường mật và lọc máu [4].
Cần lưu ý rằng các bằng chứng khoa học hiện nay chủ yếu tập trung vào cơ chế gây bệnh của axit mật, bilirubin và các chất có trong mật khi tích tụ trong cơ thể người hoặc thử nghiệm tế bào [1], [5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc uống mật kỳ đà mang lại lợi ích bồi bổ hay chữa khỏi bệnh cho con người.
Những hiểu lầm tai hại về việc uống mật động vật
Nhiều người lầm tưởng rằng kỳ đà là loài bò sát có sức sống bền bỉ nên túi mật của chúng chứa đựng nhiều tinh chất quý giá. Thực tế, dịch mật của mọi loài động vật đều có chung bản chất là dịch tiêu hóa chứa muối mật, sắc tố mật và cholesterol nhằm tiêu hóa chất béo. Bò sát nói chung cũng là nhóm sinh vật có các đặc điểm sinh lý riêng biệt và có thể gặp các bệnh lý thận phức tạp [7].
Quan niệm nuốt mật sống hoặc ngâm rượu mật để trừ độc, chữa hen suyễn hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Ngược lại, rượu không thể vô hiệu hóa độc tính của axit mật mà còn làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và độc tính tại đường tiêu hóa.
Ai cần tuyệt đối tránh xa các loại dịch mật động vật?
Bất kỳ ai cũng không nên sử dụng mật kỳ đà hay mật động vật hoang dã qua đường uống. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng nếu tiếp xúc với các độc chất này sẽ có nguy cơ tử vong hoặc suy đa tạng rất cao:
- Người có tiền sử bệnh gan: Những người viêm gan, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan vốn đã suy giảm khả năng liên hợp và đào thải mật. Việc nạp thêm dịch mật ngoại lai sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng ứ mật và suy gan cấp [2], [3].
- Người có bệnh nền về thận: Nhóm bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc có chức năng lọc kém sẽ dễ dàng rơi vào đợt suy thận cấp đe dọa tính mạng khi ống thận bị bít tắc bởi trụ mật [2], [4].
- Bệnh nhân viêm loét dạ dày - tá tràng: Axit mật gây độc trực tiếp lên biểu mô niêm mạc, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng [5].
Khuyến cáo chăm sóc sức khỏe an toàn
Để bảo vệ chức năng gan thận, người dân cần từ bỏ thói quen sử dụng các bộ phận nội tạng và dịch mật động vật không rõ nguồn gốc. Thay vì tìm kiếm các phương thuốc truyền miệng nguy hiểm, hãy duy trì lối sống lành mạnh bằng việc uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh và hạn chế rượu bia.
Khi gặp các vấn đề sức khỏe như suy nhược, hen suyễn hay đau nhức xương khớp, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ. Trường hợp lỡ uống mật kỳ đà và xuất hiện các dấu hiệu như tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, vàng da, buồn nôn hoặc đau bụng, cần đến ngay bệnh viện để được xử trí giải độc kịp thời.
Uống mật kỳ đà không giúp bồi bổ cơ thể mà là con đường trực tiếp đưa độc tố vào nội tạng. Độc tính từ axit mật và trụ mật có thể tàn phá ống thận, dẫn đến suy thận cấp và tổn thương niêm mạc tiêu hóa nghiêm trọng. Hãy bảo vệ tính mạng bằng cách tránh xa các bài thuốc truyền miệng phản khoa học này.
