Nhiều người tiêu dùng thường nhầm lẫn khi nghe nhắc đến các tên gọi như keo nước hoa, keo keo hay gum arabic, dẫn đến việc đánh đồng công dụng hỗ trợ sức khỏe và ẩm thực của chúng. Việc nhầm lẫn giữa một loài thực vật làm dược liệu truyền thống với một chất gôm chiết xuất dùng làm phụ gia thực phẩm chuẩn hóa có thể gây ra những ngộ nhận không đáng có.
Thực chất, keo nước hoa (Acacia farnesiana, hay danh pháp mới là Vachellia farnesiana) và cây keo senegal (Acacia senegal) là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và mục đích sử dụng [1], [2], [3]. Trong khi Acacia senegal là nguồn khai thác chính của chất phụ gia thực phẩm nổi tiếng mang tên gum arabic, thì keo nước hoa lại là cây bụi chứa các hoạt chất thực vật riêng biệt và chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn để tùy tiện dùng làm phụ gia ăn uống hay chất gôm thương mại [1], [4].
Nhầm lẫn phổ biến từ tên gọi chi keo
Trong đời sống thường nhật, từ "keo" vừa được dùng để chỉ các loài thực vật thuộc chi Acacia, vừa được dùng để chỉ chất gôm tự nhiên tiết ra từ thân cây. Sự trùng hợp về ngôn ngữ này khiến nhiều người lầm tưởng rằng chất gôm hay chiết xuất từ bất kỳ loài keo nào, bao gồm cả keo nước hoa, cũng có thể dùng thay thế cho gum arabic trong chế biến thực phẩm hoặc chăm sóc sức khỏe.
Trên thực tế, cây keo nước hoa (Acacia farnesiana) được ghi nhận phân loại trong các tài liệu thực vật học với tên khoa học đồng nghĩa là Vachellia farnesiana [3]. Loài này có những đặc tính hình thái rất riêng biệt so với các cây cùng chi. Một nghiên cứu định tính và định lượng hình thái tại Ai Cập công bố năm 2020 cho thấy Acacia farnesiana phát triển dưới dạng cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ với số lượng thân từ 2 đến 5 thân, có lá kép lông chim với chiều dài lá chét (pinna length) trung bình đạt 4,3 cm và chiều dài lá trung bình là 3,80 cm [2]. Cây có các gai nhỏ, khác biệt rõ rệt so với các loài keo gai dài khác [2].
Trong khi đó, Acacia senegal lại là cây gỗ rụng lá nhỏ bản địa của các vùng đất khô hạn, nổi tiếng từ lâu đời với vai trò cố định đạm tự nhiên và là nguồn cung cấp thương mại chính cho gum arabic trên toàn thế giới [4]. Do nguồn gốc thực vật khác nhau, các thành phần hóa sinh và chất gôm thu được từ hai loài này không thể xem là một.
Khác biệt giữa gum arabic và keo nước hoa
Gum arabic là tên thương phẩm kỹ thuật chính thức dùng để chỉ chất gôm tự nhiên tiết ra từ loài Acacia senegal [1]. Về mặt cấu trúc hóa học, gum arabic được cấu tạo từ một chuỗi dài các đơn vị galactosyl liên kết với các oligosaccharide phân nhánh, bao gồm nhiều loại đường tự nhiên và các gốc axit glucuronic [1]. Chất này được phân loại an toàn và cấp phép sử dụng rộng rãi như một chất phụ gia thực phẩm trực tiếp nhờ đặc tính tạo nhũ, làm dày và làm ổn định cấu trúc [1].
Ngược lại, keo nước hoa (Acacia farnesiana) trong ngành công nghiệp mỹ phẩm và tiêu dùng được biết đến với các công dụng rất hạn chế. Theo báo cáo an toàn mỹ phẩm, chiết xuất từ keo nước hoa (Acacia Farnesiana Extract) chỉ được ghi nhận với đặc tính làm săn se (astringent), còn sáp hoa và chất gôm của cây này không có vị thế phụ gia thực phẩm phổ quát [1].
Đặc biệt, báo cáo này nhấn mạnh rằng dữ liệu an toàn mở rộng của gum arabic lấy từ Acacia senegal không thể suy diễn hay áp dụng cho các loài keo thô khác hoặc các chiết xuất từ những loài ngoài Acacia senegal [1]. Dữ liệu khoa học hiện tại bị đánh giá là chưa đủ để khẳng định độ an toàn của chất gôm hay chiết xuất thô từ keo nước hoa như một thành phần tiêu dùng an toàn [1].
Nghiên cứu thành phần hóa học của keo nước hoa
Các nghiên cứu hiện đại về keo nước hoa (Acacia farnesiana) tập trung chủ yếu vào việc phân lập các hợp chất tự nhiên có trong quả và lá để định hướng dược học, chứ không phải để khai thác chất gôm làm phụ gia thực phẩm.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 sử dụng phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) 1H và 13C đã phân lập và mô tả quang phổ của 11 hợp chất từ quả keo nước hoa (Acacia farnesiana (L) Willd), bao gồm 9 hợp chất tự nhiên chiết từ dịch chiết hexan - cloroform và metanol cùng 2 dẫn xuất este hóa (22E-stimasta-5,22-dien-3beta-acetyl và methyl 3,4,5-triacetyloxybenzoate) [5]. Các dữ liệu này được liên kết với những thử nghiệm trong phòng thí nghiệm nhằm đánh giá tác động hóa học đối với vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) và vi khuẩn gây bệnh kiết lỵ [5].
Điều này cho thấy các bộ phận của keo nước hoa chứa nhiều hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học, đòi hỏi các quy trình chiết tách và tinh sạch phức tạp trong phòng thí nghiệm. Việc tự ý thu hái hay sử dụng chất nhựa, quả của cây keo nước hoa để pha chế nước uống hoặc làm chất ổn định thực phẩm là hoàn toàn không có cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro tiếp xúc với các tạp chất chưa được kiểm định [1], [5].
Nghiên cứu dược lý và đặc tính của loài Acacia senegal
Đối với Acacia senegal, ngoài việc cung cấp gum arabic an toàn cho đường tiêu hóa, các bộ phận khác như lá cây cũng đang được nghiên cứu về mặt hóa thực vật để tìm kiếm hoạt tính kháng khuẩn [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 tại Burkina Faso đã tiến hành chiết xuất thủy cồn từ lá cây Acacia senegal để đánh giá thành phần và hoạt tính kháng các chủng vi khuẩn gram âm đa kháng thuốc [6]. Kết quả phân tích quang phổ ghi nhận hàm lượng phenolic tổng của dịch chiết lá A. senegal đạt 69,84 ± 3,54 mg GAE/g, hàm lượng flavonoid tổng đạt 27,32 ± 0,57 mg RTE/g, tanin ngưng tụ đạt 14,60 ± 0,01% và tanin thủy phân đạt 3,09 ± 0,02% [6].
Thử nghiệm vi lượng cho thấy nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của dịch chiết lá A. senegal đạt giá trị 128 mg/L đối với hai chủng vi khuẩn Klebsiella aerogenes EA298 và Escherichia coli AG100A [6]. Đáng chú ý, trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), dịch chiết cồn của A. senegal đã cho thấy hiệu ứng phục hồi hoạt tính của các kháng sinh nhóm phenicol (gồm chloramphenicol và florfenicol) đối với các chủng vi khuẩn đề kháng mang bơm tống thuốc AcrAB hoặc FloR [6].
Tuy nhiên, đây hoàn toàn là những phát hiện trên mô hình vi khuẩn trong ống nghiệm đối với dịch chiết lá cây, không đồng nghĩa với việc tiêu thụ gum arabic thông thường có thể chữa được nhiễm trùng hay thay thế thuốc kháng sinh trên cơ thể người bệnh [6].
Bên cạnh đó, các loài keo khác trong chi cũng có đặc tính gôm và dinh dưỡng khác biệt. Một nghiên cứu năm 2013 phân tích chất gôm tiết từ cây Acacia mearnsii (GNF) tại Brazil cho thấy GNF có hàm lượng protein cao hơn nhưng hàm lượng axit uronic chỉ đạt 4%, thấp hơn nhiều so với mức 17% có trong gum arabic thương phẩm chiết từ A. senegal (GAC) [7]. GNF có khối lượng phân tử trung bình thấp hơn và dải phân bố khối lượng phân tử rộng hơn, đồng thời hạ sức căng bề mặt dung dịch nước và nhũ hóa dầu thầu dầu tốt hơn GAC [7]. Điều này một lần nữa khẳng định mỗi loài cây keo tạo ra một loại gôm với cấu trúc và hành vi hóa lý riêng biệt, không thể dùng lẫn lộn bừa bãi [7].
Độ an toàn và nguy cơ ngộ nhận
Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất là cho rằng mọi sản phẩm có gắn chữ "keo" đều có mức độ lành tính như nhau. Đánh giá toàn diện của Hội đồng chuyên gia đánh giá thành phần mỹ phẩm (CIR) năm 2005 đã nêu rõ: gum arabic (chiết xuất từ Acacia senegal) không có độc tính cấp tính, độc tính ngắn hạn hay bán mạn tính [1]. Nó cho kết quả âm tính trong nhiều thử nghiệm gây đột biến gen, không gây độc tính sinh sản hoặc phát triển, và không gây ung thư khi dùng qua đường uống hoặc tiêm màng bụng [1].
Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy gum arabic chỉ có thể gây ra một số bằng chứng về mẫn cảm trên da [1]. Nồng độ sử dụng trong các sản phẩm thương mại được báo cáo dao động từ 9% trong mascara cho đến 0,0001% trong thuốc dưỡng tóc [1]. Dựa trên cơ sở đó, gum arabic được công nhận an toàn trực tiếp trong thực phẩm và mỹ phẩm [1].
Ngược lại hoàn toàn, báo cáo khẳng định các dữ liệu khoa học hiện có là không đầy đủ để hỗ trợ và kết luận mức độ an toàn cho các chiết xuất hoặc gôm thô từ các loài khác như keo nước hoa (Acacia farnesiana), keo catechu (Acacia catechu), hay keo decurrens (Acacia decurrens) [1]. Việc ngộ nhận keo nước hoa có thể sử dụng làm chất nhũ hóa thay thế gum arabic trong nấu nướng hoặc chế biến thực phẩm tại nhà là sai lầm, bởi chưa có nghiên cứu độc tính đầy đủ để chứng minh độ an toàn thực phẩm của chất gôm từ loài cây này [1].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?
Người tiêu dùng bình thường cần phân biệt rõ ràng nhãn mác sản phẩm. Nếu bạn đang tìm kiếm gum arabic như một chất phụ gia thực phẩm, chất xơ hòa tan hay chất kết dính an toàn, hãy kiểm tra danh mục thành phần để đảm bảo nguồn gốc là Acacia senegal đã qua tinh chế và được kiểm định [1].
Những người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm da cơ địa cần thận trọng khi tiếp xúc với các chế phẩm mỹ phẩm chứa chất gôm chiết xuất từ keo senegal, do thử nghiệm lâm sàng ghi nhận sản phẩm có khả năng gây mẫn cảm da ở một số đối tượng nhạy cảm [1].
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái vỏ cây, gôm chảy từ thân, lá hoặc quả của cây keo nước hoa (Acacia farnesiana) trong tự nhiên để đun nước uống, bôi lên vết thương hở hoặc chế biến món ăn theo các bài thuốc truyền miệng. Dữ liệu y khoa chưa xác lập liều lượng an toàn trên người của loài cây này, và dịch chiết của nó có thể chứa các chất làm săn se hoặc các hợp chất tự nhiên chưa được thử nghiệm độc tính mạn tính trên cơ thể sống [1], [5]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ càng cần tránh sử dụng bất kỳ chế phẩm thô nào từ keo nước hoa khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý nhận diện và áp dụng thực tế
Để tránh các nhầm lẫn nguy hại trong đời sống sinh hoạt, bạn đọc có thể áp dụng các nguyên tắc đơn giản sau:
Kiểm tra kỹ danh pháp khoa học: Khi mua các sản phẩm bột phụ gia làm bánh, kẹo hoặc chất xơ hòa tan, hãy xem thành phần trên bao bì. Gum arabic chuẩn hóa dùng trong thực phẩm phải ghi rõ chiết xuất từ Acacia senegal (hoặc phụ gia E414) [1].
Không thay thế tùy tiện: Tuyệt đối không dùng các loại tinh dầu, sáp hoa, chiết xuất cồn hoặc chất gôm tự nhiên của cây keo nước hoa (Acacia farnesiana) để thay thế cho gum arabic trong ẩm thực. Keo nước hoa thường chỉ được nghiên cứu ở quy mô điều chế hương liệu hoặc nghiên cứu chiết xuất phòng thí nghiệm [1], [5], [3].
Tham khảo chuyên gia: Nếu bạn đang điều trị bệnh lý, đặc biệt là các bệnh nhiễm khuẩn, không tự ý sử dụng các loại lá cây họ keo để phối hợp với thuốc kháng sinh với hy vọng tăng hiệu quả, bởi các nghiên cứu kháng khuẩn hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào vi khuẩn trong ống nghiệm [6]. Luôn uống thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ điều trị.
Keo nước hoa và cây keo senegal là hai loài thực vật riêng biệt với các mục đích sử dụng hoàn toàn khác nhau. Việc hiểu đúng bản chất khoa học sẽ giúp người tiêu dùng chọn lựa đúng phụ gia thực phẩm an toàn, tránh tin vào những lời truyền miệng thiếu kiểm chứng gây ảnh hưởng đến sức khỏe.
