Nhiều người lớn tuổi thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây khô mộc để xoa bóp, sắc uống mỗi khi trái gió trở trời làm khớp xương đau nhức. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự chữa dứt điểm bệnh khớp hay chỉ là lời đồn thổi chưa được kiểm chứng khoa học?
Câu trả lời thẳng thắn là khô mộc không phải thần dược chữa khỏi bệnh xương khớp. Dược liệu này chỉ mới bước đầu cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm viêm trong các nghiên cứu tiền lâm sàng, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh khả năng thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cơn đau khớp và thách thức trong điều trị y học
Đau là triệu chứng phổ biến khiến người bệnh khớp tìm đến bác sĩ, do đó việc kiểm soát cơn đau là mục tiêu quan trọng hàng đầu trong quản lý bệnh lý này [1]. Các bệnh viêm khớp như viêm khớp dạng thấp thường gây ra những cơn đau dai dẳng do tổn thương cấu trúc khớp, đòi hỏi người bệnh phải sử dụng các liệu pháp giảm đau bổ trợ bên cạnh thuốc điều trị kiểm soát bệnh nền [2].
Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc giảm đau thông thường hay thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) dài ngày lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các thuốc NSAID tuy kiểm soát tốt cơn đau từ nhẹ đến trung bình nhưng lại liên quan đến nhiều độc tính nghiêm trọng, phổ biến nhất là loét đường tiêu hóa, thậm chí dẫn đến biến chứng nguy hiểm [1]. Mối lo ngại về tác dụng phụ trên hệ tiêu hóa, gan, tim mạch và thận khi dùng thuốc giảm đau dài ngày khiến nhiều người có xu hướng tìm đến các thảo dược tự nhiên [2], [3].
Cơ chế sinh học: Khô mộc tác động đến khớp thế nào?
Trong cơ chế bệnh sinh của viêm khớp, enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) đóng vai trò trung tâm tạo ra các chất trung gian gây viêm và gây nhạy cảm đau [1]. Nhiều nghiên cứu hiện đại tập trung tìm kiếm các chất ức chế chọn lọc COX-2 nhằm mang lại hiệu quả giảm đau, chống viêm mà không gây tổn hại dạ dày như thuốc NSAID truyền thống [1].
Tại phòng thí nghiệm, cây khô mộc (tên khoa học là Kadsura coccinea) phân bố tại miền Nam Trung Quốc từ lâu đã được dùng trong dân gian để giảm viêm và đau [4]. Bằng phương pháp sàng lọc phối tử COX-2 kết hợp khối phổ (AUF-HPLC-Q-TOF/MS), các nhà khoa học đã phân lập được hoạt chất (+)-Anwulignan từ thân cây khô mộc [4]. Hoạt chất này được chứng minh là có khả năng liên kết với thụ thể enzym COX-2 và ức chế trực tiếp sự biểu hiện của COX-2 trong tế bào thông qua con đường truyền tín hiệu LPS, từ đó cho thấy tiềm năng kháng viêm và giảm đau rõ rệt [4].
Bằng chứng khoa học: Phòng thí nghiệm nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã làm sáng tỏ cơ chế chống viêm của loài cây này [4]. Trước đó, nhóm tác giả đã ghi nhận chiết xuất thân cây khô mộc (Kadsura coccinea) mang lại hiệu quả điều trị đáng kể trên mô hình chuột bị viêm khớp do chất bổ trợ [4].
Để tìm hiểu sâu hơn, nghiên cứu năm 2021 đã áp dụng kỹ thuật mô phỏng gắn kết phân tử và thử nghiệm hoạt tính enzym không tế bào [4]. Kết quả cho thấy hoạt chất (+)-Anwulignan phân lập từ thân cây có khả năng ức chế chọn lọc enzym COX-2 và ức chế sự biểu hiện của enzym này trên tế bào nuôi cấy [4].
Mặc dù phát hiện này rất hứa hẹn, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng trên máy tính, cùng dữ liệu trước đó trên chuột [4]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người đánh giá độ an toàn, sinh khả dụng hay hiệu quả thực tế của thân cây khô mộc đối với bệnh nhân thoái hóa khớp hoặc viêm khớp dạng thấp.
Giới hạn của thảo dược và hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem các cây thuốc nam như khô mộc có thể "chữa dứt điểm" hay làm tiêu biến tình trạng thoái hóa xương khớp. Thực tế, thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp là các bệnh mạn tính liên quan đến tổn thương cấu trúc và rối loạn miễn dịch, không thể đảo ngược hoàn toàn chỉ bằng việc uống thảo dược [2].
Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Dù các chất ức chế COX-2 tự nhiên ít gây loét đường tiêu hóa hơn thuốc hóa dược [1], việc tự ý sử dụng cây cỏ không rõ nguồn gốc, liều lượng có thể dẫn đến gánh nặng lọc thải cho gan và thận, nhất là ở nhóm bệnh nhân viêm khớp vốn có sẵn bệnh nền tim mạch, gan hoặc thận [2], [3]. Bằng chứng khoa học đối với các biện pháp không dùng thuốc hay thảo mộc vẫn còn hạn chế và cần các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn để khẳng định [5].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược trị khớp?
Bệnh nhân mắc viêm khớp đi kèm các bệnh lý tiêu hóa hoặc bệnh gan cần hết sức thận trọng khi áp dụng các bài thuốc giảm đau tự chế [2]. Khi cơ thể đã có tổn thương gan mạn tính, việc chuyển hóa các hoạt chất phức tạp từ thân cây khô mộc có thể gây quá tải cho gan.
Tương tự, những người có bệnh nền tim mạch hoặc bệnh thận cũng phải cẩn trọng trước bất kỳ dược liệu nào tác động lên con đường enzym kháng viêm [3]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em hoàn toàn chưa được kiểm chứng độ an toàn đối với chiết xuất khô mộc, tuyệt đối không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên y tế
Hiện tại chưa có liều lượng quy chuẩn hay hướng dẫn y khoa chính thức cho việc sử dụng khô mộc làm thuốc chữa đau khớp ở người. Do đó, người bệnh chỉ nên xem thảo dược này là thông tin tham khảo về mặt sinh học, không tự ý mua cành, thân cây khô mộc về sắc uống thay thế đơn thuốc bác sĩ kê.
Thay vào đó, để kiểm soát cơn đau khớp an toàn, người bệnh cần tuân thủ phác đồ thuốc đã được chứng minh hiệu quả, kết hợp các phương pháp không dùng thuốc như duy trì vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng và cải thiện chức năng thể chất [5].
Khô mộc (Kadsura coccinea) chứa các hoạt chất có tiềm năng kháng viêm dựa trên cơ chế ức chế enzym COX-2, mở ra hướng đi cho việc phát triển thuốc mới [4]. Dẫu vậy, khoảng cách từ ống nghiệm đến viên thuốc điều trị thực tế cho con người còn rất xa. Người bệnh khớp không nên bỏ điều trị y khoa để tin theo các bài thuốc truyền miệng, mà hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào.
