Khúng khéng có thực sự giải rượu? Bằng chứng khoa học nói gì

Sau những bữa tiệc chúc tụng, cảm giác nôn nao, đau đầu, cồn cào ruột gan vào sáng hôm sau là nỗi ám ảnh của nhiều người. Để đối phó với tình trạng say xỉn, nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ khúng khéng (tên khoa học là Hovenia dulcis) với lời đồn thổi về khả năng "chống say thần tốc" hay "giải cồn cấp tốc".

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy khúng khéng có thể hỗ trợ cơ thể chuyển hóa cồn nhanh hơn và làm nhẹ một số triệu chứng nôn nao khó chịu, đặc biệt là rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, dược liệu này không thể giúp người uống tỉnh táo ngay lập tức, cũng không phải là "tấm khiên" thần kỳ giúp loại bỏ hoàn toàn tác hại của bia rượu.

Cây khúng khéng và hoạt chất dihydromyricetin là gì?

Khúng khéng là loại thực vật thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae), từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền Đông Á để cải thiện ngộ độc rượu và các bệnh về gan [3, 7]. Các bộ phận của cây chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, bao gồm saponin ở rễ, vỏ, lá, cùng các flavonoid và axit hữu cơ phân bố trong hạt và quả ^[1].

Trong số các thành phần này, dihydromyricetin (còn gọi là DHM hoặc ampelopsin) là một hoạt chất flavonoid nổi bật được phân lập từ quả và hạt của cây khúng khéng [6, 7]. Hợp chất này thu hút sự quan tâm lớn từ giới khoa học nhờ đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ gan và kháng viêm mạnh mẽ [6, 7]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu cũng phát hiện rằng hoạt tính sinh học của dịch chiết khúng khéng không chỉ đến từ riêng DHM, mà còn được đóng góp phần lớn bởi các phân tử hữu cơ ưa nước có khối lượng nhỏ khác ^[2].

Cơ chế tác động đến cồn trong cơ thể

Khi rượu bia đi vào cơ thể, gan phải huy động hai loại enzym chính là alcohol dehydrogenase (ADH) để chuyển hóa cồn (ethanol) thành acetaldehyde – một chất độc trung gian gây say và đỏ mặt, sau đó enzym acetaldehyde dehydrogenase (ALDH) sẽ tiếp tục phân giải chất độc này thành axit axetic ít độc hơn. Tình trạng say xỉn và nôn nao xuất hiện chủ yếu do nồng độ cồn và acetaldehyde tăng cao trong máu.

Khúng khéng hỗ trợ quá trình này bằng cách thúc đẩy hoạt động của các enzym chuyển hóa rượu. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên tế bào Hepa1c1c7 và mô gan chuột cho thấy dịch chiết khúng khéng giúp gia tăng hoạt tính của cả ADH và ALDH, đồng thời thúc đẩy biểu hiện gen và protein của ADH1B, ALDH1A1 và ALDH2 ^[2]. Hoạt chất dihydromyricetin cũng trực tiếp kích thích hoạt động của hai enzym then chốt này ^[2]. Nhờ cơ chế đó, dịch chiết giúp chuột giảm nhanh nồng độ cồn trong máu sau khi uống rượu ^[2].

Ngoài ra, ở cấp độ tế bào gan, dihydromyricetin còn hỗ trợ cải thiện tình trạng tích tụ mỡ và phản ứng viêm do rượu gây ra. Trong một thử nghiệm kéo dài 5 tuần trên chuột c57BL/6J dùng rượu kèm chế độ ăn lỏng, việc bổ sung DHM với liều 6 mg/mL đã giúp cải thiện đáng kể chỉ số men gan AST và ALT, làm giảm lượng mỡ máu tự do (LDL/VLDL, cholesterol toàn phần, triglyceride) và giảm nồng độ các cytokine gây viêm ^[3]. Hoạt chất này kích hoạt quá trình tự thực bào mỡ (lipophagy), hỗ trợ gan cô lập và chuyển hóa lipid dư thừa tốt hơn ^[3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Để đánh giá thực tế tác dụng của khúng khéng đối với con người, nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng ngẫu nhiên đã được tiến hành.

Một thử nghiệm lâm sàng chéo ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2024 được thực hiện trên 25 người tình nguyện khỏe mạnh (19–40 tuổi) từng bị nôn nao sau khi uống rượu ^[4]. Các tình nguyện viên được dùng đồ uống kết hợp chiết xuất khúng khéng với chiết xuất sắn dây (Pueraria lobata) hoặc chiết xuất nấm men chứa glutathione ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng đồ uống chứa khúng khéng có nồng độ cồn trong máu thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng giả dược tại các thời điểm 0,25 giờ và 0,5 giờ sau uống ^[4]. Đáng chú ý, thang đánh giá độ nôn nao cấp tính (AHS) ghi nhận nhóm can thiệp giảm rõ rệt các triệu chứng rối loạn đường tiêu hóa so với nhóm dùng giả dược ^[4].

Cùng năm 2024, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi khác trên 30 người trưởng thành đã theo dõi sát nồng độ cồn và acetaldehyde trong máu ở nhiều mốc thời gian (0, 0,25, 0,5, 1, 2, 4, 6 và 15 giờ sau khi uống rượu) ^[5]. Nghiên cứu so sánh đồ uống chứa 0,475% khúng khéng đơn thuần và đồ uống kết hợp khúng khéng với sắn dây hoặc glutathione ^[5]. Kết quả ghi nhận tại mốc 0,5 giờ và 6 giờ, nồng độ cồn trong máu ở nhóm dùng khúng khéng đơn thuần hoặc kết hợp sắn dây thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược ^[5]. Hơn nữa, sau 6 giờ, nồng độ acetaldehyde tích tụ trong máu ở nhóm dùng phối hợp khúng khéng và sắn dây cũng thấp hơn hẳn nhóm giả dược, trong khi các xét nghiệm huyết học và dấu hiệu sinh tồn không có sự khác biệt bất thường ^[5].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng chéo năm 2025 trên 27 người trưởng thành khỏe mạnh đã kiểm tra sản phẩm Ready Q (chứa bột chiết xuất khúng khéng, tinh chất nghệ Theracurmin và chiết xuất men L-glutathione) ^[6]. Khi dùng 30 phút trước khi thử thách với rượu, sản phẩm chứa khúng khéng này làm giảm đáng kể diện tích dưới đường cong (AUC) của nồng độ cồn trong huyết thanh (-94,92 mg·h/dL) và nồng độ acetaldehyde (-8,441 mg·h/dL) so với giả dược trong vòng 15 giờ theo dõi ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các kết quả thử nghiệm lâm sàng bước đầu mang lại triển vọng tích cực, các chuyên gia y tế vẫn nhìn nhận các dữ liệu này với sự thận trọng cần thiết.

Một tổng quan hệ thống năm 2022 về các biện pháp can thiệp làm giảm nôn nao do rượu đã phân tích 21 nghiên cứu với tổng cộng 386 người tham gia ^[7]. Dù ghi nhận chiết xuất quả khúng khéng có khả năng làm giảm điểm số triệu chứng say nguội một cách có ý nghĩa thống kê so với giả dược (p = 0,029), tổng quan này đánh giá chất lượng bằng chứng khoa học nói chung của các can thiệp dược lý hiện tại vẫn ở mức "rất thấp" theo thang đánh giá chất lượng GRADE ^[7].

Lý do là hầu hết các nghiên cứu lâm sàng về khúng khéng có quy mô mẫu tương đối nhỏ (thường chỉ từ 25 đến 30 người), thời gian theo dõi ngắn và sự khác biệt về công thức giữa các sản phẩm khiến việc tổng hợp dữ liệu trở nên khó khăn [1, 2, 4, 5]. Do đó, chưa đủ bằng chứng mạnh mẽ để khẳng định khúng khéng là một giải pháp điều trị say rượu dứt điểm ở quy mô y tế công cộng ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng khúng khéng

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng uống sản phẩm chứa khúng khéng thì có thể "uống bao nhiêu cũng không say" hoặc có thể lập tức lái xe về nhà. Thực tế, dịch chiết khúng khéng chỉ hỗ trợ tăng tốc độ đào thải cồn tại một số thời điểm ban đầu hoặc giảm lượng acetaldehyde tích tụ [1, 2]. Cơ thể vẫn phải chịu tác động ức chế thần kinh của cồn, và sự suy giảm phản xạ vẫn diễn ra.

Nhiều người cũng tin rằng dùng khúng khéng sẽ giúp "bảo vệ gan 100%" khỏi tác hại của bia rượu. Dù các nghiên cứu trên chuột cho thấy DHM và khúng khéng hỗ trợ giảm men gan, giảm viêm và hạn chế tích tụ mỡ ở bệnh gan liên quan đến rượu [6, 8], đây là các thử nghiệm trên mô hình động vật với điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt. Việc thường xuyên nạp lượng cồn lớn vẫn gây tổn thương tế bào gan không hồi phục mà không loại thảo dược nào có thể đảo ngược hoàn toàn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các thử nghiệm lâm sàng ở người trưởng thành khỏe mạnh, khúng khéng và các công thức kết hợp cho thấy độ an toàn tốt, không ghi nhận các biến đổi tiêu cực về dấu hiệu sinh tồn hay bỏ cuộc do tác dụng phụ [1, 2, 4].

Tuy nhiên, phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn, do đó không nên tự ý sử dụng. Đối với những người đang mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang phải dùng thuốc điều trị theo toa, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ khúng khéng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Gợi ý áp dụng thực tế

Để khúng khéng phát huy vai trò hỗ trợ tốt nhất, người tiêu dùng nên lưu ý cách sử dụng hợp lý:

• Thời điểm sử dụng: Dựa trên các nghiên cứu can thiệp, khúng khéng thường được dùng trước khi uống rượu bia khoảng 30 phút để kích thích cơ thể chuẩn bị sẵn sàng các enzym chuyển hóa [3, 5].
• Cách lựa chọn: Người tiêu dùng nên chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, chuẩn hóa hàm lượng chiết xuất và có thể phối hợp thêm các thành phần tự nhiên lành tính như sắn dây hoặc glutathione men men bánh mì [1, 2].
• Biện pháp đi kèm: Khúng khéng chỉ đóng vai trò hỗ trợ bổ sung. Nguyên tắc quan trọng nhất sau khi uống bia rượu vẫn là bổ sung đầy đủ nước lọc, nghỉ ngơi hợp lý và ăn thức ăn nhẹ, dễ tiêu để cơ thể dần phục hồi thể lực.

Nhìn chung, chiết xuất khúng khéng và hoạt chất dihydromyricetin đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ hạ nồng độ cồn, giảm tích lũy acetaldehyde và làm dịu cảm giác khó chịu ở dạ dày sau bữa nhậu. Tuy vậy, đây không phải là thần dược giúp đảo ngược hoàn toàn tác hại của cồn. Giải pháp tốt nhất cho sức khỏe vẫn là kiểm soát liều lượng và hạn chế tối đa việc lạm dụng rượu bia trong cuộc sống hàng ngày.