Lá diễn bảo vệ gan: Tác dụng thật hay lời đồn dân gian?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh lá diễn

Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng lá diễn (còn gọi là cây gan heo, tên khoa học Dicliptera chinensis) để nấu canh hoặc sắc nước uống nhằm "mát gan", "giải độc gan". Thói quen sử dụng này bắt nguồn từ kinh nghiệm cổ truyền tại nhiều địa phương, đặc biệt ở khu vực phía Nam Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam ^[1]. Khi các vấn đề về men gan cao hay tổn thương gan ngày càng phổ biến, việc tìm đến thảo dược tự nhiên trở thành xu hướng được quan tâm.

Nhiều người thắc mắc liệu lá diễn có thực sự bảo vệ gan như lời đồn thổi, hay đây chỉ là thói quen truyền miệng thiếu căn cứ? Liệu uống nước lá diễn hàng ngày có thể phục hồi chức năng gan hoặc thay thế thuốc điều trị bệnh lý về gan được không? Để làm rõ câu hỏi này, cần xem xét các bằng chứng nghiên cứu hiện hành.

Lời giải đáp: Tác dụng thật hay lời đồn?

Dựa trên dữ liệu khoa học hiện có, khả năng bảo vệ gan của chiết xuất lá diễn là có cơ sở sinh học thực nghiệm, nhưng mới dừng lại ở mức tiềm năng trong phòng thí nghiệm. Các hoạt chất polysaccharide và phân đoạn chiết xuất từ cây này đã ghi nhận hiệu quả giảm viêm gan, hạn chế xơ hóa mô gan trên động vật gặm nhấm [1, 2, 4].

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người. Do đó, khẳng định lá diễn "chữa khỏi bệnh gan" hay bảo vệ gan chắc chắn ở người là chưa có cơ sở thực tế. Việc sử dụng lá diễn chỉ nên xem là một món rau ăn uống thông thường, không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Cơ chế tác động sinh học được làm rõ trong phòng thí nghiệm

Tác động bảo vệ gan của lá diễn chủ yếu đến từ nhóm hợp chất polysaccharide, viết tắt là DCP [1, 2]. Khi tế bào gan chịu các tác nhân gây độc, hệ thống phản ứng viêm và oxy hóa bị kích hoạt mạnh, dẫn đến tế bào gan chết theo chương trình (apoptosis) và hình thành sẹo xơ [2, 4].

Nghiên cứu trên mô hình tế bào HepG2 và chuột C57BL/6 cho thấy DCP bảo vệ tế bào gan bằng cách kích hoạt con đường AMPK, hỗ trợ protein FOXO3 di chuyển vào nhân tế bào ^[2]. Đồng thời, DCP ức chế hai tín hiệu viêm và chết tế bào là NF-kappaB và p53 ^[2]. Phản ứng này giúp tế bào gan giảm stress oxy hóa và ổn định chu kỳ tế bào ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên chuột CCl4 cho thấy các phân đoạn chiết xuất n-butanol và phân đoạn nước của lá diễn giúp kiểm soát tình trạng peroxy hóa mỡ thông qua việc giảm malondialdehyde (MDA) và tăng enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) ^[3]. Ngoài ra, thành phần phân đoạn polysaccharide DCP2 còn cho thấy khả năng can thiệp vào con đường thụ thể FXR, hỗ trợ điều hòa chuyển hóa axit mật và hạn chế ứ mật ^[4].

Chi tiết các nghiên cứu khoa học trên động vật và tế bào

Năm 2016, một nghiên cứu trên 96 con chuột cống chia đều 6 nhóm (16 con/nhóm) được tiến hành trong 8 tuần để đánh giá tác động của polysaccharide lá diễn (DCP) trên mô hình xơ gan do hóa chất dimethylnitrosamine (DMN) gây ra ^[1]. Chuột mô hình được tiêm DMN nồng độ 0,5% liều 1,6 mL/kg ba lần một tuần; các nhóm can thiệp DCP dùng liều uống 100 mg/kg/ngày, 200 mg/kg/ngày và 300 mg/kg/ngày ^[1]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy liều trung bình và cao của DCP làm giảm viêm, hoại tử mô gan và giảm lắng đọng collagen ^[1]. Chỉ số men gan alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và bilirubin toàn phần (TBIL) giảm rõ rệt, nồng độ albumin máu (ALB) tăng lên ^[1]. Các chất chỉ dấu viêm như TNF-alpha, IL-6 và chỉ dấu xơ gan gồm hyaluronic acid (HA), collagen type IV (IV-C), type III precollagen (PCIII), laminin (LN) cùng biểu hiện của TGF-beta 1, Col-I, TIMP-1, NF-kappaB đều giảm ^[1].

Một nghiên cứu khác khảo sát tổn thương gan do thuốc trị lao isoniazid và rifampicin (DILI) trên chuột C57BL/6 và tế bào gan HepG2 ^[2]. Kết quả ghi nhận DCP làm giảm tổn thương tế bào gan, giảm phản ứng viêm và stress oxy hóa thông qua điều hòa tín hiệu AMPK-FOXO3, ức chế p53 và NF-kappaB ^[2]. Thử nghiệm trên tế bào HepG2 xác nhận DCP tăng phosphoryl hóa AMPK, tạo điều kiện cho FOXO3 vào nhân tế bào để kích hoạt các gen tự bảo vệ ^[2].

Đối với bệnh gan ứ mật, nghiên cứu thử nghiệm thành phần polysaccharide DCP2 chiết xuất từ lá diễn trên mô hình chuột gây bệnh bằng alpha-naphthyl isothiocyanate (ANIT) và tế bào HepG2 ^[4]. Nghiên cứu xác định DCP2 can thiệp qua con đường FXR, giảm bớt phản ứng viêm, stress oxy hóa và điều hòa chuyển hóa axit mật ^[4].

Năm 2021, một nghiên cứu đánh giá tác động của DCP trên chuột Kunming và tế bào LO2 bị tổn thương gan miễn dịch do độc tố lipopolysaccharide (LPS) ^[5]. Can thiệp bằng DCP làm giảm chỉ số men gan ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), bilirubin toàn phần (TBIL) và giảm chỉ số peroxy hóa mỡ MDA trong huyết thanh, đồng thời tăng enzyme chống oxy hóa SOD và glutathione peroxidase (GSH-Px) ^[5]. Ở cấp độ phân tử, DCP giảm biểu hiện NF-kappaB, giảm cytokine tiền viêm TNF-alpha, IL-6, IL-1beta và ức chế hệ thống thụ thể Fas/FasL liên quan đến chết tế bào ^[5].

Năm 2010, nghiên cứu sàng lọc 4 phân đoạn từ dịch chiết cồn của cây lá diễn trên chuột bị tổn thương gan cấp do carbon tetrachloride (CCl4) ^[3]. Kết quả xác định phân đoạn n-butanol và phân đoạn nước là các phần có hoạt tính dược lý, ngăn chặn việc tăng nồng độ men gan ALT, AST và MDA, đồng thời duy trì lượng SOD cao hơn so với nhóm tổn thương không được điều trị ^[3].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù các kết quả trên mô hình chuột và dòng tế bào gan cho thấy tiềm năng sinh học rõ rệt, người dùng cần nhận thức rõ khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người. Động vật thí nghiệm được dùng các chiết xuất polysaccharide tinh sạch (DCP, DCP2) hoặc phân đoạn chiết chọn lọc với liều lượng tính toán chuẩn xác qua đường uống trực tiếp [1, 3, 5]. Cách sử dụng này hoàn toàn khác việc nấu lá tươi thành canh hoặc đun nước uống trong đời sống hàng ngày.

Chuyển hóa của loài gặm nhấm khác biệt đáng kể so với sinh lý gan ở người. Hơn nữa, liều dùng gây đáp ứng trên chuột (như 100 đến 300 mg/kg/ngày) không thể tự quy đổi tương đương sang số lượng lá tươi hay khô ^[1]. Do thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân, chưa có dữ liệu nào khẳng định lá diễn an toàn hay mang lại hiệu quả bảo vệ gan cụ thể trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng uống nước lá diễn có thể "thay thế thuốc hạ men gan" hoặc điều trị xơ gan. Thảo dược dân gian thường chứa nhiều tạp chất và nồng độ hoạt chất không đồng nhất. Tự ý bỏ thuốc điều trị viêm gan B, C hoặc ngừng thuốc giải độc gan theo đơn để chuyển sang uống nước lá diễn có thể khiến tình trạng gan xấu đi nhanh chóng.

Nhiều người cũng tin rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại. Mọi chất đưa vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Việc uống nước sắc lá diễn quá đậm đặc hoặc kéo dài không theo dõi có thể tạo thêm gánh nặng lọc bỏ độc chất cho lá gan đang tổn thương.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh viêm gan mạn tính, xơ gan tiến triển hoặc suy giảm chức năng gan nặng cần thận trọng trước khi đưa bất kỳ loại nước lá lạ nào vào chế độ uống. Chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính bán trường diễn hay tương tác giữa lá diễn với các thuốc chuyển hóa qua enzym gan trên người.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa từng được kiểm chứng tính an toàn trong các nghiên cứu khoa học của loài cây này. Người có cơ địa dị ứng thảo mộc hoặc có bệnh nền về đường tiêu hóa cũng nên cân nhắc, tránh tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Người khỏe mạnh có thể sử dụng lá diễn như một loại rau ăn kèm trong bữa cơm gia đình, ví dụ nấu canh với lượng vừa phải. Việc sử dụng thực phẩm tự nhiên tươi sạch giúp đa dạng hóa nguồn dưỡng chất, không nên gán cho món ăn áp lực điều trị bệnh.

Nếu muốn uống nước sắc lá diễn để giải nhiệt, chỉ nên dùng lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần. Khi đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý (như thuốc điều trị lao, thuốc kháng virus hay thuốc tim mạch), người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại nước lá nào.

Lá diễn (Dicliptera chinensis) cho thấy tiềm năng chống viêm gan, hạ men gan và giảm xơ hóa trên chuột thí nghiệm nhờ phức hợp polysaccharide. Tuy nhiên, giới y khoa chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận các tác dụng này. Người dân nên giữ thói quen ăn uống cân bằng, duy trì lối sống lành mạnh và đi khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường về gan thay vì tin vào các lời đồn thổi dân gian.