Cơn sốt tìm lá cây dân dã trị tiểu đường
Trong cộng đồng người mắc đái tháo đường, việc tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ tự nhiên luôn nhận được sự quan tâm lớn. Cây ngái (tên khoa học là Ficus hispida L.f., thuộc họ Dâu tằm Moraceae) là một trong những loài cây mọc hoang phổ biến thường được đồn thổi về công dụng ổn định đường huyết, thậm chí giúp bỏ thuốc tây [1, 7].
Thực tế, chiết xuất từ lá ngái quả thực đã ghi nhận tác dụng làm giảm glucose máu trong một số nghiên cứu tiền lâm sàng [1, 7]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện có đều mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột thí nghiệm; giới y khoa hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả cũng như độ an toàn [1].
Người bệnh tiểu đường tuyệt đối không nên vội vã tin theo những lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng mà bỏ qua phác đồ điều trị của bác sĩ. Hiểu đúng bản chất của các nghiên cứu khoa học sẽ giúp người bệnh tiếp cận các loài thảo dược tự nhiên một cách an toàn và tỉnh táo nhất.
Loài ngái dưới góc nhìn khoa học và cơ chế sinh học
Cây ngái (Ficus hispida L.f.) cùng nhiều loài thực vật khác thuộc chi Ficus từ lâu đã được y học dân gian ở một số nước sử dụng nhằm hỗ trợ điều trị đái tháo đường và một số rối loạn sức khỏe khác [1, 7]. Dưới góc độ dược lý học, cây họ Ficus chứa đựng nguồn hoạt chất sinh học rất phong phú bao gồm các hợp chất flavonoid, axit phenolic, tannin, alkaloid, glycoside, coumarin, triterpenoid, sterol và vitamin E [2].
Trong phân tích hóa thực vật chuyên sâu về loài Ficus hispida, các nhà khoa học đã tìm thấy sự hiện diện của một số alkaloid mới ở cành, vỏ thân và lá như ficushispimine A, B, C, ficushispidine và hispiloscine [3]. Những hợp chất này giúp cây có nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý.
Theo các đánh giá tổng quan về chi thực vật này, các chất chiết xuất và hợp chất phân lập từ một số loài Ficus khi đưa vào cơ thể sinh vật đã cho thấy khả năng tăng cường tiết insulin và giảm nồng độ đường huyết ở các mô hình nghiên cứu in vivo [2]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng quan tâm đến khả năng ức chế các enzym thủy phân carbohydrate như alpha-amylase và alpha-glucosidase từ dịch chiết lá các loài thuộc chi Ficus nhằm kiểm soát lượng đường sau khi ăn [4].
Bằng chứng khoa học về hạ đường huyết từ cây ngái
Nghiên cứu khoa học đáng chú ý nhất trực tiếp đánh giá tác dụng hạ glucose máu của lá cây ngái (Ficus hispida) được công bố vào năm 2012 tại Bangladesh [1]. Nghiên cứu này được thiết kế để kiểm tra hoạt tính hạ đường huyết đường uống bằng nghiệm pháp dung nạp glucose (OGTT) trên mô hình chuột nhắt trắng được nạp glucose [1].
Trong thử nghiệm, chiết xuất methanol từ lá cây ngái được sử dụng ở nhiều mức liều khác nhau và cho chuột uống trước khi nạp glucose 1 giờ, sau đó đo chỉ số glucose huyết thanh sau 2 giờ bằng phương pháp glucose oxidase [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá ngái thể hiện hoạt tính hạ đường huyết phụ thuộc vào liều lượng [1]. Ở liều thử nghiệm cao nhất là 400 mg chiết xuất trên mỗi kg trọng lượng cơ thể, chiết xuất lá ngái làm giảm 22,7% mức glucose huyết thanh so với nhóm đối chứng [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận mức hạ 22,7% này thấp hơn đáng kể so với thuốc điều trị chuẩn glibenclamide (vốn làm giảm tới 57,3% glucose huyết thanh ở nhóm đối chứng) [1]. Hơn nữa, đây là thử nghiệm cấp tính diễn ra trong thời gian rất ngắn trên động vật, không phản ánh diễn tiến của bệnh đái tháo đường mạn tính cũng như chưa xác định tác động lâu dài của chiết xuất lá ngái [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu tổng hợp năm 2013 cũng xác nhận rằng Ficus hispida nằm trong nhóm 12 loài thuộc chi Ficus có hoạt tính chống đái tháo đường với tác dụng hạ glucose trong máu trên động vật thí nghiệm bị gây tiểu đường bằng hóa chất alloxan hoặc streptozotocin [4].
Bằng chứng trên động vật và khoảng cách lâm sàng
Mặc dù chiết xuất từ lá ngái cho thấy tín hiệu sinh học hạ glucose máu ở chuột, khoảng cách từ phòng thí nghiệm động vật tới ứng dụng lâm sàng cho con người là vô cùng lớn [1]. Chuột thí nghiệm có tốc độ chuyển hóa, diện tích bề mặt cơ thể và hệ thống enzym sinh hóa hoàn toàn khác biệt so với người.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có về lá ngái chỉ mới dừng lại ở quy mô mẫu động vật nhỏ, sử dụng các dạng chiết xuất cồn chuyên biệt trong môi trường phòng thí nghiệm [1]. Việc đun sắc lá tươi hoặc lá khô tại nhà hoàn toàn không tương đồng với quy trình chiết tách hoạt chất chuẩn hóa trong nghiên cứu khoa học [1].
Quan trọng nhất, hiện tại không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh đái tháo đường được tiến hành với lá ngái [1]. Do đó, y học hoàn toàn chưa có bằng chứng về liều lượng an toàn cho người, chưa đánh giá được độc tính khi dùng kéo dài cũng như nguy cơ tổn thương gan, thận khi tích tụ các hoạt chất tự nhiên từ loài cây này [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên vỏ cây ngái (Ficus hispida) còn phát hiện chiết xuất này có đặc tính an thần và giảm hoạt động vận động ở liều 400 mg/kg trên mô hình chuột thực nghiệm [3]. Điều này đặt ra thêm dấu hỏi về các tác dụng phụ toàn thân chưa được kiểm chứng đầy đủ nếu người bệnh tùy tiện tiêu thụ thảo dược thô [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng "tự nhiên" với "hoàn toàn an toàn". Nhiều người tin rằng dùng lá ngái sắc uống hàng ngày có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh đái tháo đường hoặc có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc tây y.
Đái tháo đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính đòi hỏi sự kiểm soát liên tục và chặt chẽ. Không có bất kỳ tài liệu khoa học nào khẳng định lá ngái có khả năng chữa khỏi bệnh này [1, 7]. Việc tự ý ngưng dùng thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển sang uống nước lá ngái có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tăng đường huyết cấp tính nguy hiểm, gây biến chứng hôn mê hoặc tổn thương đa cơ quan.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng uống càng nhiều nước lá thảo mộc thì đường huyết hạ càng nhanh. Trên thực tế, ngay cả trong nghiên cứu động vật, liều 400 mg/kg của lá ngái cũng chỉ mang lại mức giảm khiêm tốn 22,7% so với mức 57,3% của thuốc chuẩn glibenclamide [1]. Uống dịch sắc thảo mộc không kiểm soát hàm lượng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, suy thận hoặc tương tác tiêu cực với các thuốc đang điều trị [1].
Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Với tình trạng thiếu hụt dữ liệu lâm sàng, việc tự ý tiêu thụ các chế phẩm thô từ lá cây ngái tiềm ẩn rủi ro lớn đối với nhiều nhóm đối tượng:
- Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Tuyệt đối không tự ý kết hợp nước lá ngái với thuốc tây điều trị đái tháo đường. Việc phối hợp không rõ liều lượng có thể gây hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát [1].
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn không có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú; việc tự ý sử dụng các hợp chất alkaloid từ cây ngái có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi hoặc trẻ nhỏ [3].
- Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những nhóm có chức năng chuyển hóa, hệ miễn dịch và khả năng lọc thải của gan, thận nhạy cảm, dễ gặp biến cố bất lợi khi tiếp xúc với các chất lạ chưa được chuẩn hóa [3].
- Người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn: Việc nạp thêm các dịch sắc thảo mộc chứa nhiều hợp chất alkaloid chưa qua tinh chế có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa và bài tiết, khiến tình trạng bệnh nền chuyển biến xấu hơn [3].
Lời khuyên áp dụng và kết luận
Trước tình trạng thông tin lan truyền thiếu kiểm chứng, người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ tỉnh táo và thận trọng. Bằng chứng khoa học về khả năng hạ đường huyết của lá ngái mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 7].
Người bệnh không nên tự ý thu hái, sắc uống lá ngái hay tin vào những lời quảng cáo thổi phồng về khả năng trị dứt điểm đái tháo đường. Mọi can thiệp hay mong muốn bổ sung bất kỳ loại thảo mộc tự nhiên nào vào quá trình chăm sóc đều cần phải thông qua ý kiến tham vấn của bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc chuyên gia y tế.
Biện pháp bền vững và an toàn nhất để kiểm soát tốt chỉ số glucose máu hiện nay vẫn là tuân thủ chặt chẽ đơn thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ, kết hợp cùng chế độ ăn uống khoa học, cân đối dinh dưỡng và duy trì lối sống vận động thể chất thường xuyên mỗi ngày.
