Nhiều người truyền tai nhau dùng lá sâm đất (yacon) hãm trà uống hàng ngày để hạ đường huyết. Phương pháp dân gian này được tin là giải pháp tự nhiên lành tính giúp kiểm soát bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, việc tự ý uống nước sắc lá sâm đất kéo dài tiềm ẩn nguy cơ tổn thương thận nghiêm trọng.
Các thực nghiệm trên động vật cho thấy dịch chiết lá sâm đất có thể gây độc cho tế bào thận khi dùng liều kéo dài [1]. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa củ sâm đất dùng làm thực phẩm và phần lá có chứa dược tính kèm nguy cơ độc học.
Cơn sốt trà lá sâm đất hạ đường huyết
Cây sâm đất, tên khoa học Smallanthus sonchifolius (còn gọi là yacon), có nguồn gốc từ vùng Andes [1, 2]. Tại các quốc gia như Brazil hay Nhật Bản, phần củ thường được ăn như một loại thực phẩm giàu chất xơ, còn phần lá được hãm trà uống nhờ đặc tính hạ đường huyết [1, 4].
Tại Việt Nam, trào lưu phơi khô lá sâm đất sắc nước uống lan rộng trong cộng đồng người mắc đái tháo đường. Nhiều người cho rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn hơn thuốc tây. Thói quen sử dụng không kiểm soát liều lượng và thời gian dẫn đến nhiều rủi ro sức khỏe tiềm ẩn.
Cơ chế tác động và nghi vấn về độc tính trên thận
Nghiên cứu chỉ ra dịch chiết nước từ lá sâm đất chứa các hợp chất phenolic, sesquiterpene lactones (STLs) và chlorogenic acids [1, 4]. Một hợp chất sesquiterpene lactone chính trong lá là enhydrin [2, 5].
Các hoạt chất này giúp giảm sản xuất glucose tại gan qua con đường tân tạo đường và phân giải glycogen ở nồng độ 1000 microg/ml [2]. Tuy nhiên, nhóm chất sesquiterpene lactones (STLs) hiện diện trong dịch trà hãm lại là tác nhân bị nghi ngờ gây tổn hại cấu trúc thận nếu tích tụ dài ngày [1]. Việc thận suy giảm chức năng sau thời gian dài tiếp xúc dịch chiết lá làm đảo ngược khả năng kiểm soát đường huyết ban đầu [1].
Bằng chứng khoa học: Những kết quả trái ngược từ thực nghiệm
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và tế bào ghi nhận kết quả đa chiều về mức độ an toàn của lá sâm đất.
Nghiên cứu độc tính liều lặp lại năm 2011 trên chuột cống Wistar trong 90 ngày kiểm tra 3 dạng chiết xuất lá sâm đất: dịch chiết nước dạng trà hãm (AE), dịch chiết rửa lá giàu sesquiterpene lactones (LRE), và dịch chiết phân cực không chứa STLs nhưng giàu chlorogenic acids (PE) [1]. Kết quả cho thấy chuột dùng AE (liều 10, 50, 100 mg/kg) và LRE (liều 10, 100 mg/kg) xuất hiện biến đổi sinh hóa máu rõ rệt: nồng độ creatinine tăng vọt lên 7.0 mg/dL, glucose máu đạt 212.0 mg/dL, và albumin giảm còn 2.8 g/dL [1]. Tổn thương thận được xác nhận qua phân tích mô bệnh học [1]. Nghiên cứu này kết luận tổn hại thận gắn liền với việc đường huyết tăng trở lại sau khi uống dịch chiết nước kéo dài, đồng thời nhận định tác dụng hạ đường huyết ghi nhận trước đó sau 30 ngày có thể bị đảo ngược do độc tính thận gây ra bởi nhóm chất STLs [1].
Trái lại, một nghiên cứu công bố năm 2012 đánh giá độc tính của nước sắc 10% lá sâm đất và hoạt chất enhydrin [3]. Thử nghiệm độc tính tế bào in vitro trên các dòng tế bào Hep-G2, COS1, CHO-K1 và Vero cho thấy độ sống của tế bào giảm phụ thuộc nồng độ khi ủ với 2-200 microg nước sắc 10% và 0.015-7.5 microg enhydrin [3]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột Wistar, liều duy nhất lên tới 14.0 g/kg đối với nước sắc và 0.32 g/kg đối với enhydrin không gây tử vong hay dấu hiệu ngộ độc [3]. Thử nghiệm bán trường diễn trong 90 ngày với liều hàng ngày 0.07, 0.14 và 0.28 g/kg nước sắc 10% cùng liều 0.4, 0.8 và 8.0 mg/kg enhydrin không làm thay đổi các chỉ số huyết học, sinh hóa hay mô bệnh học [3]. Nhóm tác giả kết luận nước sắc 10% và enhydrin an toàn trên chuột ở các liều có hiệu quả hạ đường huyết [3].
Một nghiên cứu khác năm 2012 lại ghi nhận tác dụng bảo vệ thận của nước sắc lá sâm đất 10% (liều 70 mg cao khô/kg thể trọng/ngày) trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin trong 4 tuần [4]. Nước sắc làm giảm đường huyết, cải thiện sản xuất insulin, giảm bài tiết albumin niệu, độ thanh thải creatinine, phì đại thận và dày màng đáy [4]. Hiệu quả này gắn liền với ức chế tín hiệu TGF-beta1/Smad2/3 cùng việc giảm biểu hiện các dấu ấn xơ hóa như collagen IV, laminin-1, fibronectin và collagen III [4].
Ngoài ra, thử nghiệm năm 2004 trên tế bào gan chuột nuôi cấy cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ lá sâm đất ở nồng độ từ 1 đến 1000 microg/ml có tác dụng bảo vệ chống lại tổn thương oxy hóa do tert-butyl hydroperoxide và allyl alcohol gây ra [2]. Dịch chiết trà ở nồng độ 500 microg/ml cũng ảnh hưởng lên biểu hiện mRNA của CYP2B và CYP2E tương đương với insulin [2].
Hiểu đúng về khác biệt giữa củ và lá sâm đất
Nhiều người lầm tưởng mọi bộ phận của cây sâm đất đều có công dụng và độ an toàn như nhau. Thực tế, củ và lá chứa thành phần sinh hóa rất khác biệt.
Củ sâm đất chứa thành phần chính là các chuỗi đường beta-1,2-oligofructans, được dùng an toàn như thực phẩm bổ dưỡng [2]. Ngược lại, lá sâm đất tập trung các hợp chất sesquiterpene lactones như enhydrin, polymatin B, allo-schkuhriolide, cùng các hợp chất như gallic acid, beta-sitosterol, behenic acid, kaempferol, quercetin, vanillic acid và hexadecanoic acid [5, 8]. Việc tự ý thu hái lá đem phơi khô nấu nước uống khiến người dùng đối mặt với nguy cơ hấp thu các thành phần gây độc thận chưa qua tinh chế [1].
Giới hạn nghiên cứu: Chưa có chứng minh lâm sàng trên người
Dữ liệu khoa học hiện có về tác dụng hạ đường huyết cũng như độc tính của lá sâm đất chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật (chuột cống Wistar) và tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 4]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh tiểu đường.
Sự mâu thuẫn giữa các kết quả nghiên cứu độc tính (nghiên cứu ghi nhận tổn thương thận nghiêm trọng sau 90 ngày [1], nghiên cứu khác lại thấy an toàn ở liều nhất định [3]) cho thấy tính chất phức tạp của dịch chiết lá. Độc tính có thể phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ, phương pháp chiết xuất, hàm lượng hợp chất sesquiterpene lactones và thời gian dùng [1, 2]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được ngoại suy các kết quả trên chuột để tự điều trị cho bản thân.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em và người cao tuổi; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên động vật thí nghiệm [1, 2, 3]. Các nhóm đối tượng đặc thù này không nên sử dụng nước lá sâm đất dưới mọi hình thức.
Đặc biệt, người bệnh đái tháo đường đã có biến chứng thận hoặc tiền sử suy giảm chức năng thận cần tránh xa các loại trà thảo mộc trôi nổi từ lá sâm đất. Tác động gia tăng creatinine máu và biến đổi mô học thận trên động vật cho thấy nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận [1]. Người đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết theo đơn bác sĩ cũng không tự ý kết hợp lá sâm đất vì nguy cơ tương tác thuốc chưa rõ ràng.
Khuyến cáo áp dụng thực tế
Người tiêu dùng vẫn có thể sử dụng củ sâm đất trong chế độ ăn uống thông thường như một nguồn thực phẩm giàu chất xơ [2]. Củ có thể ăn sống, nấu canh hoặc làm salad với lượng vừa phải.
Đối với phần lá, hiện chưa có liều lượng an toàn được chuẩn hóa cho con người. Người bệnh tiểu đường không nên tự ý thu hái lá tươi hoặc mua lá khô không rõ nguồn gốc về pha trà uống dài ngày. Mọi biện pháp kiểm soát đường huyết cần dựa trên phác đồ điều trị y khoa chính thống kết hợp dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể lực. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào.
Lá sâm đất là dược liệu tiềm năng nhưng đi kèm rủi ro độc tính thận rõ rệt trong các nghiên cứu trên chuột [1]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời truyền miệng, tránh biến phương pháp trị bệnh thành gánh nặng nguy hiểm cho thận.