Cây hoa chông từ lâu đã quen thuộc trong dân gian như một cây cảnh và bài thuốc truyền thống chữa nhiều chứng bệnh viêm nhiễm [1]. Nhiều người băn khoăn liệu các bộ phận như lá và hoa chông chứa hoạt chất gì và khả năng chống oxy hóa thực tế có cao như lời đồn.

Các phân tích phòng thí nghiệm xác nhận lá và hoa chông chứa hàm lượng phong phú các hợp chất tự nhiên như iridoid glycoside, flavonoid và phenolic [1], [2]. Các chiết xuất này thể hiện khả năng dọn gốc tự do đáng kể trong các thử nghiệm in vitro [3], [4].

Cơ chế chống oxy hóa của các hoạt chất trong hoa chông

Hiện tượng oxy hóa xảy ra liên tục trong cơ thể khi các gốc tự do làm tổn thương tế bào và cấu trúc DNA. Để ngăn chặn quá trình này, các chất chống oxy hóa tự nhiên sẽ trung hòa gốc tự do trước khi chúng kịp gây hại.

Ở các loài thuộc chi hoa chông, nhóm hợp chất iridoid glycoside và phenolic giữ vai trò nòng cốt [2]. Nhóm iridoid glycoside bao gồm các phân tử đặc trưng như barlerin, acetylbarlerin và shanzhiside methyl ester [2]. Chúng giúp dọn dẹp các gốc tự do và ức chế các enzyme liên quan đến quá trình oxy hóa [2].

Bên cạnh đó, các flavonoid và hợp chất phenolic phân bố ở cả lá, thân, rễ và hoa [2]. Nhóm chất này cung cấp các nguyên tử hydro để vô hiệu hóa chuỗi phản ứng phá hủy của gốc tự do [1], [2]. Cơ chế kết hợp giữa phenolic và iridoid glycoside tạo nên nền tảng bảo vệ tế bào trước tình trạng stress oxy hóa [4], [2].

Nghiên cứu thực nghiệm về chiết xuất lá và hoa chông

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích từng bộ phận của cây hoa chông để làm rõ khả năng sinh học. Một tổng quan khoa học năm 2018 về cây hoa chông Barleria cristata chỉ ra rằng các bộ phận của cây chứa triterpene, hợp chất phenolic, glycoside và flavonoid [1]. Đánh giá này ghi nhận cây có hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ gan trong các thử nghiệm dược lý [1].

Năm 2022, nghiên cứu phân tích sự phân bố của iridoid glycoside và phenolic trên hai loài chông Barleria prionitis và Barleria cristata [2]. Kết quả cho thấy các chất này xuất hiện trên toàn bộ lá, rễ, thân và hoa [2]. Loài B. prionitis có lượng lớn iridoid glycoside như shanzhiside methyl ester, barlerin và acetylbarlerin [2]. Trong khi đó, B. cristata chứa hàm lượng cao acetoside [2]. Các phân đoạn giàu iridoid glycoside chứng minh khả năng dọn gốc tự do, kháng viêm và ức chế enzyme glutathione S-transferase trong ống nghiệm [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 kiểm tra chiết xuất lá loài chông Barleria longiflora [3]. Chiết xuất ethanol thô từ lá cho thấy khả năng dọn gốc tự do in vitro qua thử nghiệm DPPH đạt 62% và thử nghiệm ABTS đạt 64% so với đối chứng L-ascorbic acid ở nồng độ 100 g.mL^-1 [3]. Phân tích sắc ký xác định 38 hợp chất thực vật, bao gồm stigmasterol và resorcinol [3]. Chiết xuất này cũng thể hiện độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư phổi A549 với giá trị IC50 đạt 71,00 uL.mL^-1 [3].

Cũng trong năm 2025, một nghiên cứu khác khảo sát loài Barleria prattensis nhằm đo lường hàm lượng phenolic (TPC), flavonoid (TFC) và hoạt tính chống oxy hóa [4]. Kết quả cho thấy hàm lượng TPC trong chiết xuất methanol đạt 72,9 mg GAE/g, chiết xuất chloroform đạt 37,3 mg GAE/g và chiết xuất petroleum ether đạt 16,6 mg GAE/g [4]. Hàm lượng TFC lần lượt là 43,4 mg QE/g đối với methanol, 28,1 mg QE/g đối với chloroform và 18,3 mg QE/g đối với petroleum ether [4].

Thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH trong nghiên cứu trên ghi nhận giá trị IC50 của dịch chiết methanol là 16,13 ug/mL, so với chất chuẩn ascorbic acid là 7,46 ug/mL, chloroform là 66,95 ug/mL và petroleum ether là 112,97 ug/mL [4]. Chiết xuất methanol thể hiện khả năng chống oxy hóa cao, gần tương đương với ascorbic acid chuẩn [4]. Phân tích cũng xác định các chất như phytol, squalene và b-sitosterol đóng góp vào tác động này [4].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận sự hiện diện thực tế của nhóm chất chống oxy hóa mạnh trong cây hoa chông [1], [4], [2]. Chiết xuất lá và các bộ phận trên mặt đất thể hiện rõ khả năng trung hòa gốc tự do trên các mô hình thử nghiệm chuẩn [3], [4].

Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện tại dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc mô hình hóa vi tính (in silico) [3], [4]. Các thử nghiệm in vitro dùng dung môi hóa học như methanol hay chloroform để cô lập hoạt chất ở nồng độ cao [4]. Việc này hoàn toàn khác biệt với cách cơ thể người hấp thụ và chuyển hóa qua đường ăn uống thông thường. Tổng quan năm 2018 cũng nhấn mạnh dữ liệu về cơ chế tác động và tác dụng phụ của các hợp chất này trên người còn hạn chế [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hoa chông

Một ngộ nhận phổ biến là cho rằng khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm đồng nghĩa với việc uống nước lá chông sẽ giúp phòng ngừa ung thư hoàn toàn. Dù chiết xuất thể hiện độc tính tế bào trên dòng ung thư phổi A549 hoặc tế bào MCF-7 trong phòng thí nghiệm, điều này chưa thể kết luận tác dụng điều trị trên người [3], [4].

Một hiểu lầm khác là tự ý thu hái bất kỳ cây hoa chông nào trong tự nhiên để làm trà giải độc. Mỗi loài thuộc chi hoa chông có sự phân bổ hoạt chất khác nhau [2]. Nếu không biết rõ nguồn gốc và phương pháp xử lý, người dùng có thể đối mặt với nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc ngộ độc liều lượng.

Những ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu độc tính đầy đủ và thử nghiệm an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với chiết xuất hoa chông [1]. Các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng thảo mộc chưa qua kiểm chứng y khoa.

Người đang điều trị bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các bài thuốc truyền thống. Việc sử dụng dịch chiết thảo dược không rõ hàm lượng có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc tại gan [1].

Hướng dẫn tiếp cận và sử dụng an toàn

Nếu muốn sử dụng hoa chông như một nguồn thảo mộc bổ trợ, chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ và dùng ở lượng vừa phải. Không thay thế các loại thuốc điều trị bệnh đã được chỉ định bằng nước sắc lá hay hoa chông.

Cần ưu tiên nguồn dược liệu sạch, thu hái đúng loài đã được định danh và rửa sạch để loại bỏ bụi bẩn. Khi chưa có hướng dẫn chính thức về liều lượng chuẩn hóa từ cơ quan y tế, việc hỏi ý kiến chuyên gia y học cổ truyền là điều bắt buộc.

Khả năng chống oxy hóa của chiết xuất hoa chông là có cơ sở khoa học qua các thử nghiệm in vitro [1], [3]. Người dân nên nhìn nhận đúng giá trị hỗ trợ của thảo mộc tự nhiên và duy trì lối sống lành mạnh, ăn nhiều rau quả thay vì phụ thuộc vào một loại cây thảo dược duy nhất.