Nhiều người mắc bệnh gút thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ thảo dược với hy vọng thoát khỏi cảnh phụ thuộc vào thuốc tây kéo dài. Trong số đó, lão quan thảo (Geranii Herba) được đồn thổi như một vị thuốc có khả năng giải quyết tận gốc bệnh gút và đào thải nhanh chóng lượng acid uric dư thừa. Tuy nhiên, việc tự ý thay thế thuốc điều trị theo chỉ định bằng thảo dược này tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe khớp và tim mạch.

Lão quan thảo hoàn toàn không thể thay thế thuốc hạ acid uric và các phác đồ điều trị gút chuẩn y khoa. Các bằng chứng thực nghiệm hiện nay chỉ ghi nhận đặc tính kháng viêm, giảm tổn thương mô ở mô hình động vật, không có cơ chế nào chứng minh loại cây này giúp hạ acid uric trong máu người bệnh.

Cơn sốt tìm kiếm thảo dược và hiểu lầm về hạ acid uric

Bệnh gút là dạng viêm khớp vi tinh thể phổ biến nhất ở nam giới và đang có xu hướng gia tăng trên toàn cầu [1]. Bệnh hình thành do tình trạng tăng acid uric máu kéo dài, xuất phát từ việc giảm bài tiết urate qua thận do di truyền, chế độ ăn quá nhiều purine, tuổi tác cao hoặc tác dụng phụ của một số loại thuốc đi kèm [1]. Khi acid uric tích tụ vượt ngưỡng bão hòa, chúng kết tinh thành các tinh thể urate lắng đọng tại khớp xương và mô mềm [1].

Trước những cơn đau dữ dội và nỗi sợ tác dụng phụ khi phải dùng thuốc hạ urate lâu năm, không ít người bệnh đã tự ý tìm đến lão quan thảo. Dân gian thường gán ghép công dụng tiêu sưng, giảm đau nhức xương khớp của loại cây này thành khả năng "trị dứt điểm gút" hay "hút sạch acid uric". Đây là một sự nhầm lẫn giữa việc hỗ trợ ức chế phản ứng viêm tạm thời và việc điều hòa chuyển hóa acid uric nền tảng của cơ thể.

Cơ chế bùng phát cơn đau gút và tổn thương mạch máu

Bệnh gút không chỉ đơn thuần là sự gia tăng nồng độ acid uric mà là một chuỗi phản ứng miễn dịch tự viêm phức tạp [2]. Quá trình chuyển đổi từ tăng acid uric máu không triệu chứng sang cơn gút cấp tính có sự tham gia mật thiết của tình trạng mất cân bằng viêm - chuyển hóa [3]. Sự lắng đọng tinh thể urate kích hoạt các tế bào miễn dịch bẩm sinh trong màng hoạt dịch khớp [4].

Cụ thể, đại thực bào phản ứng với tinh thể urate bằng cách kích hoạt phức hợp thể viêm NLRP3, mở màn cho chuỗi phản ứng viêm của cơn gút [4]. Tiếp đó, các tế bào bạch cầu trung tính nhanh chóng xâm nhập ồ ạt vào khoang khớp [3]. Tại đây, bạch cầu trung tính giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm nguy hiểm như IL-1beta, TNF-alpha, IL-6 và tạo ra các bẫy ngoại bào bạch cầu trung tính (NETs) [3].

Bên cạnh đó, các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và protease tiết ra từ bạch cầu trung tính tiếp tục phá hủy các cấu trúc mô khớp, khiến phản ứng sưng đau dữ dội lan rộng [3]. Sự gia tăng tỷ lệ bạch cầu trung tính trên cholesterol HDL (NHR) phản ánh trạng thái viêm hệ thống mức độ thấp mạn tính, là yếu tố nguy cơ độc lập thúc đẩy cả tăng acid uric máu lẫn bệnh gút [3].

Tình trạng tăng acid uric máu kéo dài còn làm tái cấu trúc hệ protein huyết thanh theo hướng tăng cường phản ứng viêm dai dẳng [2]. Không dừng lại ở khớp, tăng acid uric và gút còn là yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa, tổn thương mạch máu và bệnh thận [5]. Tinh thể urate và acid uric tự do kích thích quá trình oxy hóa, làm giảm sinh khả dụng của nitric oxide, gây rối loạn chức năng nội mô và thúc đẩy xơ cứng mạch máu [5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về Lão quan thảo?

Cây lão quan thảo (Geranii Herba) từ lâu đã là vị thuốc y học cổ truyền tại Hàn Quốc và vùng Đông Bắc Trung Quốc, thường được dùng để chữa trị các chứng viêm đường tiêu hóa [6]. Về mặt thực vật học, chi này bao gồm nhiều loài cùng nguồn gốc như Geranium koreanum, Geranium thunbergii, Geranium sibiricum, Geranium carolinianum, Geranium nepalense và Geranium japonicam [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính sinh học của loài Geranium koreanum trên mô hình tế bào và chuột bị viêm loét dạ dày do kích ứng bởi cồn và axit [6]. Thử nghiệm trên tế bào cho thấy dịch chiết thảo dược này có tác dụng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) và điều hòa các protein yếu tố nhân NF-kappaB trong tế bào bị kích thích bởi lipopolysaccharide [6].

Khi tiến hành thử nghiệm trên chuột bị tổn thương dạ dày, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết Geranium koreanum với liều lượng 200 mg/kg cân nặng đã làm giảm tỷ lệ loét và giảm sự thâm nhiễm của tế bào viêm vào niêm mạc [6]. Đồng thời, biểu hiện của các chất trung gian gây viêm trong mô dạ dày của chuột cũng giảm đi đáng kể so với nhóm đối chứng [6].

Cần nhấn mạnh rằng, các dữ liệu khoa học hiện có đối với lão quan thảo mới chỉ dừng lại ở mô hình thực nghiệm trên tế bào và động vật gặm nhấm [6]. Hơn nữa, nghiên cứu chỉ tập trung vào khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày và kháng viêm cục bộ, hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người bệnh gút [6]. Đặc biệt, nghiên cứu này không hề đánh giá hay ghi nhận khả năng làm hạ nồng độ acid uric máu hay hòa tan tinh thể urate [6].

Tiềm năng của thảo dược và giới hạn bằng chứng hiện tại

Các hợp chất tự nhiên từ thực vật như flavonoid, saponin và alkaloid đang thu hút sự chú ý trong y học bổ trợ nhờ đặc tính chống oxy hóa và hỗ trợ chống viêm [7]. Một số nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng các hoạt chất tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ giảm bớt triệu chứng khó chịu và cải thiện một phần quá trình tiến triển của bệnh gút [7].

Tuy nhiên, vai trò của các dược liệu thảo mộc chỉ dừng lại ở mức độ bổ trợ, phối hợp cùng các liệu pháp điều trị chuẩn để tối ưu hóa hiệu quả, chứ không thể đứng độc lập [7]. Bản chất của việc kiểm soát bệnh gút mạn tính đòi hỏi phải hòa tan được các tinh thể urate đã lắng đọng bằng cách đưa acid uric huyết thanh xuống ngưỡng an toàn [2].

Theo các hướng dẫn điều trị bệnh gút quốc tế, mục tiêu bắt buộc là phải đưa nồng độ acid uric máu xuống dưới mức 360 micromol/l [1]. Thảo dược tự nhiên đơn thuần không có đủ hoạt lực dược lý mạnh mẽ để kiểm soát nồng độ urate chạm đến ngưỡng mục tiêu này. Nếu chỉ dựa vào thảo dược để giảm đau tạm thời, tình trạng viêm âm thầm bên trong vẫn tiếp tục diễn ra ngay cả khi người bệnh không có triệu chứng rõ rệt [1].

Nguy cơ khôn lường khi tự ý bỏ thuốc hạ acid uric

Cơn viêm khớp gút đầu tiên chính là hồi chuông cảnh báo các tinh thể urate đã tích tụ trong cơ thể [8]. Nếu tình trạng tăng acid uric máu không được điều trị triệt để bằng các thuốc chuyên khoa, quá trình kết tinh tinh thể urate vẫn âm thầm tiến triển [8].

Hậu quả của việc bỏ qua điều trị chuẩn là các cơn gút cấp sẽ tái phát với tần suất dày đặc hơn, dẫn đến phá hủy cấu trúc khớp không thể phục hồi và hình thành các hạt tophi biến dạng [1]. Không chỉ dừng lại ở tổn thương cơ xương khớp, người mắc bệnh gút thường kèm theo các bệnh lý chuyển hóa, suy giảm chức năng thận, biến chứng tim mạch và có tỷ lệ tử vong do tim mạch cao hơn [1].

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng khi uống lão quan thảo thấy khớp bớt sưng tức là bệnh đã khỏi. Trên thực tế, acid uric máu vẫn ở mức cao gây viêm nội mô mạch máu và làm tổn thương hệ thống lọc của cầu thận [5]. Việc từ bỏ thuốc hạ acid uric chỉ vì tin vào lời quảng cáo truyền miệng có thể đẩy người bệnh vào nguy cơ suy thận mạn tính và đột quỵ tim mạch nhanh hơn.

Ai cần thận trọng và cách tiếp cận điều trị đúng đắn

Người mắc bệnh gút kèm theo các bệnh lý nền như tăng huyết áp, suy giảm chức năng gan, suy thận hoặc bệnh mạch vành tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ lão quan thảo. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người cao tuổi cần tránh dùng các loại thảo dược chưa qua kiểm định liều lượng và độc tính.

Mọi can thiệp điều trị bệnh gút cần dựa trên các nguyên tắc y khoa đã được xác lập:

  • Tuân thủ đơn thuốc: Uống đúng và đủ các thuốc kiểm soát nồng độ acid uric và thuốc kháng viêm theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp [1].
  • Đạt mục tiêu acid uric: Tái khám và xét nghiệm định kỳ để đảm bảo nồng độ acid uric máu luôn duy trì dưới ngưỡng 360 micromol/l [8].
  • Điều chỉnh lối sống: Hạn chế các thực phẩm giàu purine như phủ tạng động vật, thịt đỏ đậm màu; kiêng rượu bia vì cồn là yếu tố kích hoạt mạnh mẽ phản ứng viêm và cản trở đào thải acid uric [3, 5].
  • Uống đủ nước và vận động: Uống đủ nước hàng ngày để hỗ trợ thận đào thải chất cặn bã và duy trì vận động nhẹ nhàng để bảo vệ tầm vận động của khớp.
  • Tham khảo chuyên gia: Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, người bệnh phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Lão quan thảo có thể mang lại một số đặc tính kháng viêm sinh học trên mô hình thực nghiệm, nhưng không thể điều chỉnh được rối loạn chuyển hóa acid uric trong cơ thể người [6]. Người bệnh cần tỉnh táo trước những lời đồn thổi dân gian, kiên trì điều trị theo hướng dẫn y khoa để bảo vệ khớp xương và ngăn ngừa các biến chứng tim mạch nguy hiểm.