Nhiều người có thói quen hái các loại thảo dược quanh vườn hoặc mua cây thuốc nam phơi khô về sắc uống giải nhiệt, bồi bổ mỗi ngày. Cỏ mật cũng là cái tên quen thuộc trong dân gian thường được truyền tai sử dụng để làm mát, trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng vị thuốc này với lượng bao nhiêu, dạng khô hay tươi để vừa đạt hiệu quả vừa không gây hại là băn khoăn lớn của người tiêu dùng.
Hiện nay, các tài liệu y học và dược điển chính thống chưa ghi nhận một ngưỡng khuyến cáo cố định, đại trà cho liều dùng cỏ mật tươi hay khô. Người dùng tuyệt đối không nên tự ý ước lượng liều lượng tại nhà nếu chưa có tư vấn từ thầy thuốc có chuyên môn.
Rủi ro khi tự ý dùng dược liệu không rõ định lượng
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên an toàn tuyệt đối và có thể uống thay nước hằng ngày [1]. Đây là quan niệm sai lầm, bởi thực tế ghi nhận nhiều vị thuốc cổ truyền có độc tính nhất định, gây tổn thương hệ thần kinh, gan, thận, hô hấp hoặc sinh sản nếu lạm dụng hoặc dùng sai cách [1].
Y học cổ truyền nhấn mạnh nguyên tắc không được sử dụng thảo dược liên tục trong thời gian dài như thực phẩm chức năng [1]. Việc kiểm soát liều lượng và thời gian dùng thuốc là yếu tố cốt lõi để giữ an toàn cho cơ thể [1].
Một đánh giá khoa học công bố năm 2019 chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc cổ truyền bắt buộc phải dựa trên chẩn đoán chính xác thể bệnh của từng cá nhân [1]. Chế biến đúng quy chuẩn, phối ngũ hợp lý, sắc thuốc đúng cách và khống chế liều dùng không vượt mức quy định là giải pháp để tránh rủi ro ngộ độc [1].
Thách thức xác định liều an toàn trong y học cổ truyền
Việc đưa ra một con số cụ thể về liều an toàn cho từng cây thuốc gặp nhiều rào cản khoa học phức tạp [2]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 cho thấy tính an toàn của thảo dược phụ thuộc vào nguồn gốc cây trồng, phương pháp chế biến, cách phối hợp các vị thuốc và thể trạng người bệnh [2].
Hiện nay, các nhà khoa học vẫn đối mặt với khó khăn do chưa xác định hết hoạt chất độc tính, độ trễ phát tác độc lực, thiếu ngưỡng liều an toàn rõ ràng và mối liên hệ chuyển hóa liều lượng - thời gian - độc tính - hiệu quả còn phức tạp [2]. Do đó, việc phối ngũ và giảm độc tính phải được chứng minh từ cấp độ phân tử, tế bào, cơ quan đến toàn cơ thể trước khi áp dụng lâm sàng [2].
Tình trạng thiếu chuẩn hóa liều lượng không chỉ xảy ra với cây thuốc mà là thực trạng chung trong y học cổ truyền ở nhiều nơi [3]. Một nghiên cứu thực vật và động vật y học năm 2022 tại Wolaita (miền Nam Ethiopia) ghi nhận liều lượng thuốc dân gian hoàn toàn không được chuẩn hóa [3].
Nghiên cứu trên cho thấy cùng một loài dược liệu và cùng một bệnh trạng, các thầy thuốc khác nhau lại chỉ định các liều lượng và thời gian uống khác nhau, thậm chí dùng các dụng cụ ước chừng như tách cà phê, ly nước, thìa canh tùy theo tuổi tác và cảm tính [3]. Việc thiếu kiểm định chất lượng và thiếu quy chuẩn liều lượng được xem là điểm yếu lớn của việc tự dùng thuốc cổ truyền [3].
Bằng chứng về liều lượng ở các dược liệu khác nói lên điều gì?
Đối với các dược liệu đã được chuẩn hóa trong dược điển, mức liều an toàn luôn được nghiên cứu và kiểm soát khắt khe [1], [4]. Trường hợp của vị thuốc hạ khô thảo (Prunella) được phân tích trong báo cáo năm 2020 cho thấy Dược điển Trung Quốc ấn định liều tiêu chuẩn từ 9 đến 15 g [4].
Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng điều trị mụn trứng cá dạng nốt, một nghiên cứu kết hợp hạ khô thảo liều 30 g dùng đường uống với cứu ngải cho tỷ lệ hiệu quả tổng thể đạt 93,75% [4]. Một số chuyên gia còn điều chỉnh liều hạ khô thảo từ 30 đến 60 g tùy ca bệnh vì thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn của vị thuốc này không ghi nhận tác dụng độc hại rõ rệt [4]. Dù vậy, việc dùng liều cao chỉ an toàn khi do thầy thuốc chỉ định và theo dõi sát sao [4].
Một công bố năm 2013 đánh giá độc tính của bột rễ Tongkat Ali (Eurycoma longifolia) trên động vật cho thấy liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) sau 13 tuần dùng liên tục là 2 g/kg thể trọng mỗi ngày, oral LD50 vượt mức 6 g/kg [5]. Từ đó, lượng dung nạp hàng ngày chấp nhận được (ADI) ở người được tính toán tối đa là 1,2 g cho người trưởng thành nặng 60 kg mỗi ngày [5].
Dữ liệu này khẳng định rằng mọi thảo dược đều cần các thử nghiệm độc tính rõ ràng để đưa ra giới hạn dung nạp cụ thể [5]. Do trích đoạn tài liệu hiện có không cung cấp số liệu nghiên cứu độc tính hay liều lượng khuyến cáo riêng cho cỏ mật, mọi con số ước tính khô - tươi trôi nổi trên mạng đều chưa có cơ sở kiểm chứng an toàn.
Nguy cơ tiềm ẩn ngay cả khi dùng thảo dược ngoài da
Nhiều người cho rằng thảo dược nếu không uống mà chỉ dùng đắp ngoài, rửa vết thương thì an toàn tuyệt đối, dùng bao nhiêu cũng được. Đây là hiểu lầm tai hại thường gặp [6].
Một nghiên cứu năm 2019 về an toàn của thuốc cổ truyền dùng ngoài khẳng định phản ứng có hại từ việc đắp ngoài hoàn toàn có thể xảy ra [6]. Hiện nay việc sử dụng dược liệu ngoài da trong lâm sàng còn thiếu các tiêu chuẩn đánh giá độc tính có hệ thống, thiếu cơ sở tham chiếu về liều lượng bôi đắp, diện tích da tiếp xúc, thời gian lưu thuốc cũng như liều gây độc [6]. Người dùng không nên tùy tiện giã nát cỏ tươi đắp lên các vết thương hở hoặc vùng da nhạy cảm [6].
Hiểu lầm thường gặp về liều dùng cỏ tươi và cỏ khô
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ thảo dược khô an toàn hơn thảo dược tươi, hoặc ngược lại [7]. Lịch sử y học cổ truyền qua các thời kỳ cho thấy dạng bào chế ảnh hưởng rất lớn đến nồng độ hoạt chất và độ an toàn [7].
Một nghiên cứu năm 2019 phân tích các bài thuốc cổ điển được công bố trong danh mục chính thức năm 2018 cho biết dạng thuốc sắc và bột sắc chiếm đa số, liều lượng sắc và mức độ sắc thuốc thay đổi rõ rệt qua các triều đại lịch sử [7]. Các phương pháp sơ chế như rửa sạch, cắt lát, sao vàng, nướng đều làm thay đổi tính chất và độc tính của vị thuốc [7]. Vì vậy, việc tùy tiện quy đổi tỷ lệ giữa thảo dược tươi và khô tại nhà mà không có quy trình bào chế chuẩn hóa sẽ tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị [1], [7].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng thảo dược khi chưa có ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền [1]. Những đối tượng có cơ địa suy giảm chuyển hóa như người cao tuổi, người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức cảnh giác [1].
Thảo dược tự nhiên không được dùng liên tục thay cho nước uống hằng ngày [1]. Người đang điều trị các bệnh mãn tính hoặc đang dùng thuốc tây y cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc lá nào để tránh tương tác bất lợi [1], [2].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc dùng dược liệu sau:
- Thăm khám chuyên khoa: Khi cơ thể có triệu chứng bất thường, cần đến các cơ sở y tế có khoa y học cổ truyền để được chẩn đoán đúng thể bệnh trước khi bốc thuốc [1].
- Không vượt quá liều lượng quy định: Chỉ sử dụng đúng liều thảo dược do thầy thuốc kê đơn, không vượt quá giới hạn an toàn được quy định trong Dược điển [1].
- Tuân thủ cách chế biến: Thực hiện đúng các bước rửa, sao tẩm, thời gian sắc thuốc theo chỉ dẫn để loại bỏ tạp chất và giảm độc tính tiềm ẩn [1], [7].
- Ngưng dùng khi có dấu hiệu lạ: Khi thấy các biểu hiện bất thường về tiêu hóa, mệt mỏi, phát ban, cần ngưng dùng ngay và thông báo cho bác sĩ [1], [6].
Tóm lại, cỏ mật cũng như bất kỳ vị thuốc cổ truyền nào đều cần được nhìn nhận một cách khoa học về tính an toàn và hiệu lực [1]. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược theo kinh nghiệm truyền miệng hay coi như thực phẩm bổ sung uống dài ngày [1]. Việc tham vấn bác sĩ chuyên khoa là cách duy nhất giúp sử dụng thảo dược đúng bệnh, đúng liều và bảo vệ sức khỏe lâu dài [1].
