Bẫy ngộ độc từ thói quen hái cây dại bờ ruộng
Nhiều người dân nông thôn thường có thói quen tiện tay hái các loại cỏ dại, cây thuốc nam mọc quanh bờ ruộng, mương nước về nấu nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh. Cỏ mật là một trong những loài thảo mộc quen thuộc thường thấy mọc chen chúc ở các bờ cỏ, rìa ruộng lúa. Tuy nhiên, sự tiện lợi này lại tiềm ẩn mối nguy hại khôn lường cho sức khỏe do ô nhiễm đất nông nghiệp.
Cỏ mật thu hái sát ruộng canh tác có an toàn không? Câu trả lời dứt khoát là không an toàn nếu vị trí sinh trưởng chịu tác động của hóa chất. Việc thu hái tự do mang đến nguy cơ rất cao nhiễm độc kim loại nặng và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật [1]. Dù cỏ mật có thể chứa các hoạt chất thảo dược lành tính, nhưng độc tính hấp thu từ môi trường xung quanh biến vị thuốc thành chất độc [1].
Môi trường sinh thái đất và nước tại các khu vực canh tác nông nghiệp hiện nay chịu sức ép rất lớn từ các hoạt động xịt thuốc trừ sâu, bón phân hóa học [1]. Cỏ mật mọc ở bờ ruộng đóng vai trò như một bộ lọc tự nhiên, rễ và thân cây có khả năng hút trực tiếp hóa chất tồn đọng trong đất canh tác [1]. Khi người dùng thu hái, phơi khô rồi sắc uống, toàn bộ lượng độc chất này sẽ đi thẳng vào cơ thể người, dẫn đến nhiều bệnh lý mạn tính nghiêm trọng [1].
Đất nông nghiệp: Nguồn tích tụ kim loại nặng và hóa chất
Theo các tổng quan khoa học về sinh thái nông nghiệp, kim loại nặng và hóa chất bảo vệ thực vật là hai nhóm độc chất hàng đầu đe dọa thiên nhiên và sức khỏe con người [1]. Quá trình thâm canh công nghiệp, lạm dụng thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu và phân bón khiến đất bờ ruộng trở thành túi chứa độc chất khổng lồ [1]. Thực vật sinh trưởng trên các vùng đất này có khả năng hấp thụ và tích tụ sinh học mạnh mẽ các chất độc hại qua hệ thống rễ [1].
Các kim loại độc hại phổ biến nhất trong đất nông nghiệp gồm cadmium (Cd), chì (Pb), đồng (Cu) và kẽm (Zn) [1]. Khi các chất này xâm nhập vào mô thực vật, chúng không chỉ làm biến đổi các thông số sinh lý của cây mà còn lưu lại lâu dài [1]. Khi con người sử dụng các loại cây chứa kim loại nặng và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, độc chất truyền qua chuỗi thức ăn gây ra hàng loạt bệnh tật nguy hiểm [1].
Sự kết hợp giữa kim loại nặng và thuốc trừ sâu trong cùng một môi trường đất tạo ra tác động cộng hưởng hoặc đối kháng, làm gia tăng độc tính tổng thể [1]. Cây dại như cỏ mật mọc sát ruộng hứng chịu trực tiếp bụi thuốc trừ sâu phun thừa bay sang, đồng thời hút các ion kim loại nặng từ mạch nước ngầm và đất bùn ven bờ [1].
Nguy cơ tương tác độc hại: Bằng chứng từ các nghiên cứu
Tác động nguy hiểm khi kim loại nặng kết hợp với thuốc trừ sâu đã được làm rõ trong các thử nghiệm chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên cá ngựa vằn (Danio rerio) đã xem xét tương tác khi tiếp xúc mạn tính trong 28 ngày giữa thuốc trừ nấm penflufen và kim loại cadmium (Cd) liều thấp [2]. Kết quả cho thấy cadmium làm tăng độ tồn lưu của đồng phân R-(-)-penflufen trong mô cá [2]. Cụ thể, cadmium làm tăng tích tụ sinh học lên tới 1,73 lần, ức chế quá trình tiêu tán 32,3% và làm tăng lượng dư lượng lên tới 5,35 lần của đồng phân này [2]. Thử nghiệm cũng ghi nhận nồng độ đồng phân S-(+)-penflufen tăng đáng kể trong nội tạng sinh vật khi cùng nhiễm cadmium [2].
Hiện tượng tích tụ độc chất trong chuỗi thức ăn cũng được ghi nhận rõ nét ở các hệ sinh thái khác. Một nghiên cứu công bố năm 2011 tại các dòng sông nhiệt đới cho thấy thuốc trừ sâu nhóm clo hữu cơ gây ô nhiễm diện rộng toàn bộ mạng lưới thức ăn [3]. Các chất ô nhiễm bền vững như chlordecone có khả năng khuếch đại sinh học qua chuỗi thức ăn, trong khi hợp chất beta-HCH tích tụ thụ động từ nguồn nước vào cơ thể sinh vật thông qua hàm lượng chất béo [3].
Cơ chế hấp thu kim loại từ đất vào sinh vật cũng được chứng minh qua nghiên cứu năm 2010 tại vùng sa mạc Chihuahuan [4]. Nồng độ các kim loại gồm asen (As), cadmium (Cd), đồng (Cu), chì (Pb) và kẽm (Zn) trong đất, hạt giống và quần thể kiến giảm dần theo khoảng cách tính từ lò nấu kim loại đã ngừng hoạt động [4]. Hệ số tích lũy sinh học trung bình của kim loại từ hạt giống sang kiến dao động từ 1,04 lần (đối với As) đến 8,12 lần (đối với Cd) [4].
Khả năng hút và giữ kim loại nặng của thực vật hoang dã cũng được làm rõ trong một nghiên cứu năm 2007 về bèo tây (Eichhornia crassipes) [5]. Bèo tây cho thấy ái lực cực cao trong việc tích lũy sinh học các ion kim loại từ nguồn nước ô nhiễm, đặc biệt là chì (Pb), kẽm (Zn) và mangan (Mn), bên cạnh crom (Cr) và đồng (Cu) [5]. Hiện tượng các loài thực vật thủy sinh hoặc ưa ẩm hút kim loại nặng để làm sạch nguồn nước cũng đồng nghĩa với việc toàn bộ thân cây chứa hàm lượng kim loại vô cùng độc hại [5].
Giới hạn của dữ liệu khoa học hiện nay
Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng trực tiếp về mức độ tích lũy kim loại và thuốc trừ sâu trên cây cỏ mật cụ thể hiện chưa có nghiên cứu riêng lẻ công bố chi tiết. Dữ liệu hiện có được tổng hợp từ các mô hình đánh giá đất nông nghiệp tổng thể [1], thực vật tích lũy kim loại [5], và các thử nghiệm tương tác độc chất trên động vật thủy sinh, côn trùng [2, 3, 4].
Tuy nhiên, nguyên lý thực vật hấp thụ độc chất từ đất ô nhiễm đã được khoa học xác lập vững chắc [1]. Cỏ mật sinh trưởng ở môi trường đất nông nghiệp ô nhiễm không thể tránh khỏi cơ chế hấp thu thụ động và chủ động các ion kim loại nặng và hoạt chất hóa học [1]. Do đó, người dùng không nên chủ quan cho rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn.
Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo mộc bờ ruộng
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ mọc hoang dã ngoài tự nhiên là thảo dược sạch 100%". Nhiều người nghĩ bờ ruộng thoáng đãng, không có nhà máy công nghiệp thì đất và cây cối sẽ hoàn toàn trong lành. Thực tế, vùng đất tiếp giáp ruộng lúa, hoa màu thường xuyên chịu áp lực phun xịt thuốc trừ sâu, thuốc trừ nấm và thuốc diệt cỏ [1]. Thuốc ngấm xuống bờ đất, tồn lưu qua nhiều vụ mùa và thẩm thấu trực tiếp vào thân cỏ mật [1].
Sai lầm thứ hai là tin rằng việc rửa kỹ hoặc đun sôi nước thảo dược sẽ loại bỏ hết chất độc. Các nghiên cứu khẳng định kim loại nặng như cadmium, chì không bị phân hủy hay bay hơi bởi nhiệt độ sôi thông thường của nước [1]. Ngược lại, việc đun sắc cô đặc cỏ mật nhiễm độc có thể làm tăng nồng độ kim loại nặng hòa tan trong bát thuốc.
Một hiểu lầm khác là chỉ cần cây không héo úa thì không có độc. Các loài cỏ dại có sức sống bền bỉ và khả năng chống chịu độc tính cao, tương tự như các loài thực vật tích tụ sinh học khác [5]. Cây cỏ mật vẫn có thể xanh tốt dù bên trong mô thực vật chứa đầy cadmium hay chì [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Do khả năng tích tụ kim loại nặng gây suy giảm chức năng nhiều cơ quan [1], một số nhóm người tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược hoang dại thu hái không rõ nguồn gốc:
- Người có bệnh lý về gan và thận: Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc và thải độc. Nhiễm cadmium hay chì từ thảo dược sẽ làm tổn thương tế bào nhu mô, khiến tình trạng suy giảm chức năng gan, suy thận diễn tiến nặng nề hơn [1].
- Người có bệnh nền mạn tính, người cao tuổi: Hệ miễn dịch và khả năng đào thải chất độc của nhóm này suy giảm. Khi các chất độc nông nghiệp tích tụ sinh học trong cơ thể, nguy cơ ngộ độc mạn tính tăng cao [1].
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của cỏ mật trên các đối tượng này; dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận độc tính chung của kim loại và thuốc trừ sâu trên hệ sinh thái và động vật [1, 2]. Nhóm đối tượng này có hệ thần kinh và cơ quan non nớt, rất dễ bị tổn thương nếu phơi nhiễm kim loại nặng [1].
Lời khuyên an toàn khi sử dụng thảo dược
Để sử dụng thảo dược bảo vệ sức khỏe mà không rước thêm bệnh, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Tuyệt đối không thu hái cỏ mật hay bất kỳ loài cây dại nào mọc ở bờ ruộng, mương thoát nước nông nghiệp, ven đường lộ giao thông hay gần các bãi rác, cống rãnh [1].
- Chỉ sử dụng thảo dược có nguồn gốc rõ ràng, được nuôi trồng theo quy chuẩn thực hành nông nghiệp sạch hoặc mua tại các cơ sở đông y, nhà thuốc có giấy phép kiểm định chất lượng, đạt tiêu chuẩn giới hạn kim loại nặng và dư lượng hóa chất.
- Dùng thảo mộc với lượng vừa phải, không lạm dụng uống thay nước lọc hằng ngày trong thời gian kéo dài. Không có liều dùng cố định cho cỏ mật hoang dã; người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn cụ thể.
- Khi xuất hiện các dấu hiệu lạ sau khi dùng nước sắc thảo dược như đau bụng, nôn ói, chóng mặt, nổi mẩn ngứa, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế để thăm khám.
Tận dụng cây cỏ quanh nhà làm thuốc là nét văn hóa truyền thống tốt đẹp, nhưng bối cảnh môi trường nông nghiệp hiện đại chứa nhiều nguy cơ tồn dư hóa chất [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo nhận diện nguồn gốc nguyên liệu, từ bỏ thói quen hái bừa bãi cỏ mật bờ ruộng để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình. Hãy tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
