Nhiều người bệnh mắc đái tháo đường hoặc có đường huyết cao thường tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền với suy nghĩ thảo dược luôn lành tính và có thể uống quanh năm mà không lo tác dụng phụ. Một trong những bài thuốc cổ phương nổi tiếng được lưu truyền và ứng dụng phổ biến hiện nay là Ngọc Tuyền hoàn.

Tuy nhiên, việc sử dụng Ngọc Tuyền hoàn cũng như các chế phẩm thảo dược kéo dài đòi hỏi người bệnh phải có kế hoạch kiểm tra chức năng gan, thận định kỳ. Các bằng chứng y văn cho thấy tổn thương cơ quan chuyển hóa có thể xuất hiện chỉ sau vài tuần đến một tháng dùng thảo dược không kiểm soát, do đó việc xét nghiệm sinh hóa máu định kỳ là bắt buộc để đảm bảo an toàn tính mạng.

Ngọc Tuyền hoàn là gì và tác động ra sao đối với cơ thể?

Ngọc Tuyền hoàn (Yuquan Pill hay Yuquan Wan) là một bài thuốc y học cổ truyền kinh điển được sử dụng lâu đời nhằm hỗ trợ cải thiện các triệu chứng của bệnh tiêu khát, tương ứng với đái tháo đường trong y học hiện đại [1], [2]. Bài thuốc này đã được cấp số đăng ký và sản xuất dưới dạng thuốc thành phẩm để điều trị hỗ trợ cho người mắc đái tháo đường [1].

Trong cấu trúc của nhiều bài thuốc cổ phương hỗ trợ gan thận và chuyển hóa đường huyết, củ mài (hoài sơn - Dioscorea alata L) là một thành phần quen thuộc [3]. Về mặt cơ chế đông y, gan và thận được xem là có cùng nguồn gốc ("can thận đồng nguyên"), sự thiếu hụt tinh khí ở thận có thể dẫn tới huyết hư ở gan [3]. Khi các cơ quan này suy giảm chức năng, quá trình chuyển hóa chất và thanh lọc độc tố của cơ thể đều bị đình trệ.

Dù một số thành phần thảo dược tự nhiên có khả năng hỗ trợ cơ thể, toàn bộ các hoạt chất sau khi uống vào đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Nếu người bệnh lạm dụng liều lượng hoặc uống liên tục trong nhiều tháng mà không có sự giám sát y tế, áp lực tích tụ chất chuyển hóa có thể khiến nhu mô gan và tế bào ống thận bị quá tải dẫn đến tổn thương.

Bằng chứng khoa học về hiệu quả và rủi ro của bài thuốc

Các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận những giá trị nhất định của thảo dược y học cổ truyền đối với việc kiểm soát bệnh đái tháo đường týp 2 [1], [2]. Một tổng quan hệ thống bao gồm 84 nghiên cứu lâm sàng có đối chứng, với thời gian can thiệp ít nhất 1 tháng, cho thấy hơn 80% bệnh nhân dùng thuốc y học cổ truyền đạt được sự thuyên giảm triệu chứng [2]. So với tân dược thông thường, thuốc cổ truyền cho khả năng cải thiện triệu chứng cao gấp 1,2 lần [2].

Cũng theo phân tích này, khi so sánh hiệu quả hạ đường huyết lúc đói xuống dưới 7,3 mmol/l hoặc đường huyết sau ăn dưới 8,2 mmol/l, việc kết hợp y học cổ truyền với tân dược cho tỷ lệ đạt mục tiêu cao gấp 1,8 lần so với việc chỉ sử dụng đơn độc bài thuốc Ngọc Tuyền hoàn [2]. Ngọc Tuyền hoàn cũng là đối tượng của các đánh giá tổng quan hệ thống và phân tích gộp nhằm xác định rõ hiệu lực cũng như độ an toàn trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2002 chỉ ra rằng dịch chiết nước từ củ mài hoài sơn giúp bảo vệ gan và thận chuột trước độc tính cấp do paracetamol gây ra [3]. Nghiên cứu này ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với các tổn thương thoái hóa hạt, hoại tử ống thận, đồng thời giảm viêm tĩnh mạch trung tâm và hoại tử mô gan ở chuột [3]. Dù vậy, kết quả này mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm bị nhiễm độc cấp tính, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể tùy ý uống kéo dài mà gan thận không bị ảnh hưởng.

Dùng thảo dược bao lâu thì cần kiểm tra chức năng gan thận?

Thời gian xuất hiện tổn thương gan thận do thảo dược có thể diễn ra rất nhanh chóng chứ không chỉ xảy ra sau nhiều năm dùng thuốc. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2015 ghi nhận một nam thanh niên 26 tuổi đã phát triển viêm gan cấp có triệu chứng chỉ sau 1 tháng bắt đầu dùng một sản phẩm thảo dược cổ truyền đóng viên sẵn [4]. Bệnh nhân này sau đó cần tới 20 ngày ngừng hoàn toàn thảo dược thì tổn thương gan mới hồi phục dần, và sinh thiết gan đã khẳng định tổn thương hoại tử xuất phát từ độc tính của dược liệu [4].

Tại các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về thảo dược trị đái tháo đường, mốc thời gian theo dõi tối thiểu thường được thiết lập là 1 tháng [2]. Do đó, theo khuyến cáo an toàn chung, người bệnh khi bắt đầu dùng bất kỳ bài thuốc thảo dược nào kéo dài như Ngọc Tuyền hoàn cần thực hiện xét nghiệm kiểm tra chức năng gan, thận trước khi uống (xét nghiệm nền) và kiểm tra lại sau 1 tháng sử dụng.

Nếu các chỉ số hoàn toàn ổn định và được bác sĩ cho phép duy trì, người bệnh vẫn cần duy trì lịch tái khám và xét nghiệm định kỳ mỗi 1 đến 3 tháng một lần. Việc chủ quan không theo dõi sau tháng đầu tiên có thể khiến các tổn thương mô gan hoặc suy giảm mức lọc cầu thận tiến triển âm thầm mà không có triệu chứng báo trước.

Các chỉ số sinh hóa máu quan trọng cần theo dõi định kỳ

Khi đi xét nghiệm đánh giá ảnh hưởng của thuốc thảo dược lên gan và thận, người bệnh cần chú ý đến các chỉ số sinh hóa máu cụ thể đã được y văn ghi nhận về mặt độc học [5]. Một nghiên cứu năm 2008 khảo sát độc tính dài ngày của thảo dược trên chuột cho thấy sự biến đổi rõ rệt của hàng loạt chỉ số sinh hóa huyết thanh khi xuất hiện hoại tử tế bào gan và hoại tử ống thận [5].

Các chỉ số then chốt cần làm bao gồm men gan ALT (hoặc GPT), AST (hoặc GOT), phosphatase kiềm (ALP), albumin máu (ALB) và thời gian đông máu prothrombin (PT) để kiểm tra mức độ hoại tử tế bào gan cũng như chức năng tổng hợp protein của gan [5]. Khi gan bị ngộ độc hoặc viêm do thảo dược, ALT và AST thường tăng vọt trong máu [5], [4].

Về chức năng thận, hai chỉ số sinh hóa bắt buộc là creatinin huyết thanh (Crea) và ure máu (BUN) [5]. Sự gia tăng bất thường của BUN và creatinin phản ánh tình trạng giảm độ lọc cầu thận hoặc tổn thương cấu trúc ống thận nghiêm trọng do độc chất [5]. Việc làm xét nghiệm định kỳ giúp bác sĩ phát hiện sớm các bất thường này ngay ở giai đoạn nhẹ, trước khi chuyển biến thành suy gan cấp hoặc suy thận không hồi phục.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc đông y trị đái tháo đường

Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng thuốc có nguồn gốc tự nhiên thì "vô thưởng vô phạt", uống càng nhiều càng tốt hoặc uống thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết bác sĩ kê. Nghiên cứu tổng quan cảnh báo rằng những biến cố bất lợi nghiêm trọng, thậm chí dẫn tới hôn mê hạ đường huyết và tử vong, phần lớn bắt nguồn từ hành vi tự ý điều trị (self-medication), dùng quá liều lượng quy định, kỹ thuật bào chế không chuẩn xác hoặc bài thuốc bị pha trộn tân dược trái phép [2].

Một số người còn tin rằng thảo dược giúp "chữa khỏi dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Thực tế khoa học cho thấy các nghiên cứu lâm sàng chỉ chứng minh bài thuốc hỗ trợ cải thiện triệu chứng và hỗ trợ ổn định đường huyết lúc đói hoặc sau ăn, chứ không thể loại bỏ hoàn toàn căn bệnh mạn tính này [1], [2].

Nhiều người bệnh cũng tự ý kết hợp cùng lúc nhiều loại thảo dược hoặc bài thuốc hoàn tán khác nhau mà không biết rằng có những vị thuốc có thể tương tác gây độc tính chéo. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh một số bài thuốc cổ phương nếu chứa thành phần dược liệu có độc tố có thể gây tổn thương gan, hoại tử thận và thậm chí phát triển khối u sau thời gian dài sử dụng [5].

Những ai cần đặc biệt thận trọng trước khi dùng?

Người đã có tiền sử suy giảm chức năng gan, xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc suy thận ở các giai đoạn cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng Ngọc Tuyền hoàn. Khả năng chuyển hóa và đào thải của những cơ thể này đã suy giảm nghiêm trọng, khiến độc chất hoặc chất chuyển hóa dễ tích tụ gây ngộ độc thứ phát [5], [4].

Người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền phối hợp và đang sử dụng cùng lúc các loại thuốc tây điều trị huyết áp, tim mạch, mỡ máu hoặc hạ đường huyết cần có sự đồng ý của bác sĩ điều trị trước khi dùng. Việc tự ý phối hợp có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc gây tương tác thuốc phức tạp [2].

Riêng đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn của Ngọc Tuyền hoàn trên các nhóm đối tượng đặc thù này; các dữ liệu hiện có chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành mắc đái tháo đường týp 2 hoặc mô hình động vật [3], [1], [2]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không được tự ý sử dụng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và theo dõi an toàn

Để dùng Ngọc Tuyền hoàn an toàn, người bệnh phải chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành chính thức nhằm tránh mua phải hàng trôi nổi bị trộn tân dược hoặc nhiễm độc chất [1], [2].

Về liều lượng và thời điểm uống, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền hoặc tờ hướng dẫn sử dụng được phê duyệt; tuyệt đối không tự ý tăng gấp đôi liều với mong muốn đường huyết hạ nhanh hơn [2]. Không tự ý bỏ các thuốc đái tháo đường được bác sĩ chuyên khoa nội tiết kê đơn khi chưa có ý kiến chuyên môn.

Trong quá trình sử dụng, người bệnh cần chủ động lắng nghe cơ thể. Nếu xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan hoặc thận như mệt mỏi kiệt sức đột ngột, chán ăn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu như nước vối hoặc phù chân, cần ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra [4]. Luôn nhớ mang theo mẫu thuốc hoặc đơn thuốc thảo dược đang uống để bác sĩ tiện chẩn đoán nguyên nhân.

Lời kết

Ngọc Tuyền hoàn là một bài thuốc y học cổ truyền có giá trị hỗ trợ cải thiện triệu chứng và đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 khi được dùng đúng cách [1], [2]. Tuy nhiên, dược liệu tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối nếu người bệnh lạm dụng hoặc tự ý điều trị dài ngày [4], [2].

Việc kiểm tra định kỳ các chỉ số men gan (AST, ALT) và chức năng thận (Creatinin, BUN) sau mỗi 1 tháng và duy trì đều đặn sau đó là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài [5], [4]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu và trong suốt quá trình sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.