Nhục thung dung từ lâu được xem là vị thuốc bổ quý trong y học cổ truyền, được ví như "nhân sâm sa mạc" và thường xuất hiện trong các bài thuốc ngâm rượu hoặc sắc uống [1]. Nhiều người vì mong muốn nhanh chóng tăng cường sinh lực hay cải thiện thể trạng nên có xu hướng lạm dụng, tự ý dùng liều cao mỗi ngày.
Tuy nhiên, việc dùng quá liều nhục thung dung có thể dẫn đến các tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa như đau bụng, tiêu chảy và kích ứng nhu mô ruột. Thảo dược dù lành tính đến đâu cũng chỉ phát huy hiệu quả khi được sử dụng đúng liều lượng an toàn đã qua kiểm chứng khoa học.
Cơ chế tác động và rủi ro tiêu hóa khi dùng quá mức
Theo các tài liệu y học cổ truyền, nhục thung dung là vị thảo mộc có tính ấm, tác dụng bổ thận dương, ích tinh huyết và đặc biệt là công năng nhuận tràng, thông tiện [2]. Tác dụng làm ẩm và kích thích nhu động đường ruột giúp cải thiện chứng táo bón do khô ruột, suy giảm thể dịch.
Chính vì sở hữu hoạt tính nhuận tràng tự nhiên, việc nạp một lượng lớn dược liệu này vào cơ thể cùng lúc sẽ làm đường ruột bị quá tải. Nhu động ruột bị kích thích quá mức kèm theo sự bài tiết dịch gia tăng, dẫn đến tình trạng phân lỏng, tiêu chảy kéo dài và đau quặn bụng.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện đại ghi nhận chiết xuất nhục thung dung có chứa nhiều hoạt chất sinh học phong phú [2]. Dù mang lại nhiều tiềm năng sinh học, việc đưa vào cơ thể liều lượng vượt ngưỡng dung nạp khiến niêm mạc tiêu hóa bị kích ứng, gây khó chịu cho dạ dày và ruột.
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và liều lượng
Các nghiên cứu độc tính học đã được tiến hành để xác lập ngưỡng an toàn khi dùng chế phẩm từ nhục thung dung. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã thực hiện các thử nghiệm độc tính gen và độc tính liều lặp lại qua đường miệng trên sản phẩm thực phẩm sức khỏe Memoregain có thành phần từ Cistanche tubulosa [1].
Trong thử nghiệm Ames với 5 chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium, nhóm nghiên cứu không ghi nhận dấu hiệu đột biến ngược khi cho tiếp xúc với nồng độ lên đến 5 mg/đĩa [1]. Tiếp tục thử nghiệm trên tế bào buồng trứng chuột túi Trung Quốc (CHO-K1), sản phẩm không làm tăng tần số sai lệch nhiễm sắc thể trong ống nghiệm [1].
Trên động vật sống, thử nghiệm cho thấy việc điều trị bằng sản phẩm này không làm thay đổi tỷ lệ tế bào hồng cầu non so với tổng lượng hồng cầu, cũng không làm tăng số lượng vi nhân trong hồng cầu non của chuột ICR [1]. Đáng chú ý, trong thử nghiệm độc tính qua đường uống lặp lại suốt 28 ngày trên chuột cống với các mức liều 0; 0,15; 0,3 và 0,5 g/kg thể trọng, các nhà khoa học không tìm thấy bất kỳ tác dụng bất lợi nào có thể quan sát được [1].
Các đánh giá độc tính toàn diện này là cơ sở hỗ trợ khẳng định tính an toàn cho người dùng khi sử dụng sản phẩm ở mức khuyến nghị [1]. Năm 2016, Trung tâm Đánh giá Rủi ro An toàn Thực phẩm Quốc gia Trung Quốc (CFSA) cũng đã thông qua đánh giá an toàn đối với nhục thung dung sa mạc Alxa (Cistanche deserticola), mở đường cho dược liệu này chính thức bước vào lĩnh vực thực phẩm chức năng [2].
Tác dụng sinh học khác được ghi nhận trong nghiên cứu
Bên cạnh đặc tính nhuận tràng, các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận nhục thung dung có tác dụng bảo vệ thần kinh, điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa, hỗ trợ chống ung thư và bảo vệ gan [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên mô hình động vật bị căng thẳng bằng nghiệm pháp treo đuôi ghi nhận nước sắc từ Cistanche deserticola và Cistanche tubulosa có khả năng ức chế hoạt tính của enzyme monoamine oxidase (MAO) [3]. Cụ thể, sau nghiệm pháp treo đuôi làm tăng hoạt tính MAO, việc dùng nước sắc Cistanche deserticola liều vừa và cao làm giảm hoạt tính MAO khoảng 13,9% đến 12,3%, trong khi nước sắc Cistanche tubulosa liều cao làm giảm khoảng 13,2% [3]. Nước sắc từ cả hai loại thảo dược này cũng giúp làm tăng nồng độ dopamine ở hệ thần kinh trung ương lên 43,5% ở nhóm dùng liều vừa, đồng thời làm giảm nồng độ corticosterone trong huyết thanh [3].
Cũng trong năm 2017, một nghiên cứu khác trên chuột cống và chuột nhắt chỉ ra chiết xuất nước từ nhục thung dung giúp phục hồi khối lượng cơ bị suy giảm do simvastatin và làm giảm nồng độ creatine kinase trong huyết tương [4]. Chiết xuất này còn cải thiện nồng độ glutathione trong cơ, điện thế màng ty thể của cơ và giảm viêm cơ do thuốc hạ mỡ máu [4]. Trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo, thảo dược này còn giúp giảm trọng lượng gan, giảm lipid toàn phần trong gan và giảm nồng độ lipid huyết tương [4].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu độc tính 28 ngày trên chuột cho thấy mức liều 0,5 g/kg thể trọng không gây tác dụng phụ, các bằng chứng này chủ yếu dựa trên thử nghiệm động vật và tế bào [1]. Các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người về liều lượng dung nạp tối đa vẫn còn hạn chế.
Dữ liệu an toàn thực phẩm từ CFSA năm 2016 đánh dấu bước tiến quan trọng, nhưng các nghiên cứu hiện nay chủ yếu tập trung vào chiết xuất và phân lập hoạt chất [2]. Người tiêu dùng không nên đồng nhất kết quả an toàn trên mô hình phòng thí nghiệm với việc có thể tự ý sử dụng lượng lớn thảo dược thô chưa qua kiểm chuẩn liều lượng.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu về bảo vệ cơ bắp hay điều hòa tâm trạng chỉ mới được ghi nhận trên chuột nhắt và chuột cống [6, 7]. Việc áp dụng những phát hiện này trên cơ thể người cần thêm các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nhục thung dung
Nhiều người lầm tưởng nhục thung dung là thảo dược tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng an toàn, thậm chí uống thay trà hàng ngày. Thực tế, bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều có ngưỡng chịu đựng nhất định của cơ thể; lạm dụng liều cao chắc chắn kích hoạt tác dụng nhuận tràng mạnh dẫn đến tiêu chảy mất nước [2].
Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng cứ đau bụng hay rối loạn tiêu hóa là do "chất độc" đang được đào thải. Thực chất, đó là dấu hiệu cho thấy đường tiêu hóa đang bị kích ứng do quá tải dược chất, cần phải ngưng sử dụng hoặc giảm lượng dùng ngay lập tức.
Ngoài ra, việc ngâm rượu nhục thung dung nồng độ quá đậm đặc rồi uống không kiểm soát cũng là nguyên nhân phổ biến gây hại niêm mạc dạ dày. Khi rượu mạnh kết hợp với tính nhuận tràng của thảo dược, nguy cơ viêm loét đường tiêu hóa càng tăng cao.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Những người đang bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy mạn tính hoặc đi phân lỏng không nên dùng nhục thung dung vì hoạt tính nhuận tràng của vị thuốc có thể làm triệu chứng tiêu chảy trầm trọng hơn [2].
Người có tiền sử viêm đại tràng co thắt hoặc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy cũng cần cẩn trọng để tránh kích thích niêm mạc ruột. Những người có bệnh lý nền về đường ruột nên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược này.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu an toàn rõ ràng, do đó không được tự ý sử dụng thảo mộc này dưới bất kỳ hình thức nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Khi muốn sử dụng nhục thung dung bổ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên bắt đầu với lượng vừa phải và theo dõi sát phản ứng của hệ tiêu hóa. Hiện nay trong các tài liệu trích xuất chưa công bố liều lượng gam khô cụ thể chuẩn hóa cho mọi đối tượng, do đó việc tuân thủ hướng dẫn trên nhãn sản phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép hoặc làm theo chỉ định của thầy thuốc đông y là bắt buộc.
Nếu sử dụng dạng thuốc sắc hoặc chế phẩm thực phẩm chức năng, nên dùng sau bữa ăn để giảm thiểu cảm giác khó chịu cho dạ dày. Không nên uống khi bụng rỗng hoặc uống dồn liều của nhiều ngày vào một lần.
Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các dấu hiệu như đầy hơi, đau bụng âm ỉ, đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy nhiều lần, cần ngưng dùng ngay lập tức và tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
Tóm lại, nhục thung dung là thảo dược giá trị với nhiều tiềm năng sinh học đã được khoa học ghi nhận về mặt an toàn ở ngưỡng thử nghiệm [1, 3]. Dù vậy, người dùng cần tỉnh táo tuân thủ liều lượng vừa phải, không lạm dụng để tránh tác hại tiêu chảy và kích ứng đường ruột không đáng có.
