Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh vườn nhà để sắc nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh truyền miệng. Cây cúc áo, hay còn gọi là cúc bò lan, lỗ địa cúc (thuộc chi Wedelia), là một trong những loại thảo dược dân gian thường được dùng theo kinh nghiệm tự phát. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng cây thuốc tự nhiên này tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho sức khỏe, đặc biệt là cơ quan đào thải.
Người bị suy giảm chức năng gan thận hoặc có bệnh lý mạn tính không nên tự ý dùng lỗ địa cúc. Hiện chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng xác nhận tính an toàn của cây này trên cơ thể người mắc bệnh gan hoặc thận. Hơn nữa, các loài thuộc chi này có nguy cơ tích lũy độc chất từ môi trường và chứa hoạt chất tinh dầu có hoạt tính sinh học mạnh.
Lỗ địa cúc và nguy cơ gánh nặng chuyển hóa
Lỗ địa cúc là tên gọi thường dùng để chỉ một số cây thuộc chi Wedelia họ Cúc (Asteraceae), như Wedelia chinensis, Wedelia prostrata hay Wedelia trilobata. Trong y học dân gian, cây thường được thu hái toàn bộ thân lá để làm thuốc [1], [2]. Tuy nhiên, bất kỳ hợp chất thảo mộc nào khi đưa vào cơ thể đều phải thông qua gan để chuyển hóa và qua thận để bài tiết ra ngoài.
Khi một người đã bị suy gan hoặc suy thận, khả năng thanh thải độc chất và chuyển hóa thuốc bị sụt giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp các chất chiết xuất thô từ cây cỏ tự nhiên chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp dễ dẫn đến hiện tượng tích tụ chất lạ trong mô. Tình trạng này làm tăng áp lực cho các tế bào gan và cầu thận đang bị tổn thương, khiến bệnh cảnh nền có nguy cơ diễn tiến xấu hơn.
Đặc biệt, giải phẫu thực vật cho thấy các loài thuộc chi Wedelia có cấu trúc ống tiết nhựa (resin ducts) phân bố ở vỏ hoặc tủy thân, cùng các tế bào tiết đặc thù [3]. Những cấu trúc này chứa các hỗn hợp tinh dầu và hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao [1], [3]. Cơ thể người suy kiệt chức năng lọc sẽ rất khó xử lý những hợp chất tinh dầu đậm đặc này một cách an toàn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của chi Wedelia?
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay chỉ ra rằng các chiết xuất từ cây thuộc chi Wedelia (lỗ địa cúc) thể hiện hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính trên một số mô hình sinh vật [1]. Dưới đây là các dữ liệu cụ thể từ những nghiên cứu đã được công bố:
Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra độc tính của tinh dầu chiết từ cây Wedelia prostrata [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá trên ấu trùng sâu non tuổi 4 (Spodoptera litura) sau 24 giờ tiếp xúc [1]. Kết quả phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) chỉ ra thành phần chính của tinh dầu gồm monoterpene camphene (9,6%), các sesquiterpene như gamma-elemene (7,6%), alpha-humulene (6,9%) và (E,E)-alpha-farnesene (7,3%) [1]. Tinh dầu thô của cây gây độc với nồng độ gây chết 50% (LC50) là 167,46 microgam/ml và LC90 là 322,12 microgam/ml [1]. Đáng chú ý, các hợp chất tinh khiết có hoạt tính tiêu diệt ấu trùng rất mạnh, trong đó camphene có LC50 là 6,28 microgam/ml và gamma-elemene có LC50 là 10,64 microgam/ml [1]. Mặc dù thử nghiệm trên côn trùng, kết quả này chứng minh cây chứa những chất độc tự nhiên có hoạt lực sinh học rất cao [1].
Thứ hai là nghiên cứu công bố năm 2005 đánh giá độc tính cấp và bán cấp của dịch chiết cồn-nước từ phần trên mặt đất của cây Wedelia paludosa trên chuột nhắt trắng chủng Swiss [4]. Thử nghiệm cấp tính theo dõi sau 1 ngày và thử nghiệm bán cấp tính kéo dài 15 ngày [4]. Kết quả cho thấy liều gây chết 50% (LD50) đường uống của dịch chiết cao hơn 4000 mg/kg trọng lượng cơ thể [4]. Sau 15 ngày, chuột không bị biến đổi trọng lượng cơ thể và các chỉ số huyết học [4]. Men gan của chuột không thay đổi, tuy nhiên nghiên cứu đã ghi nhận có sự thay đổi về trọng lượng của gan [4]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy một số thay đổi về hàm lượng creatinine trong máu chuột, dù biến đổi này chưa thể kết luận có liên quan trực tiếp đến liều dùng dịch chiết hay không [4].
Creatinine là chỉ số quan trọng phản ánh chức năng lọc của thận, và việc ghi nhận thay đổi chỉ số này cũng như trọng lượng gan ở động vật cho thấy cơ quan gan thận chịu tác động nhất định khi tiếp nạp dịch chiết thảo dược [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột khỏe mạnh trong 15 ngày, chưa đánh giá tác động lâu dài hoặc trên động vật có sẵn bệnh lý suy gan, suy thận [4].
Thứ ba là nghiên cứu công bố năm 2024 về đặc tính sinh học của Wedelia trilobata và loài bản địa Wedelia chinensis trong điều kiện môi trường ô nhiễm kim loại nặng cadmium (Cd) [5]. Dưới tác động của cadmium, Wedelia chinensis bị gia tăng mức độ hydrogen peroxide (H2O2) lên 20,61% ở lá và 27,44% ở rễ; chất chỉ thị tổn thương màng malondialdehyde (MDA) tăng 4,78% ở lá và 25,52% ở rễ; các gốc hydroxyl tự do tăng 15,68% ở lá và 30,88% ở rễ [5]. Nghiên cứu cũng phát hiện Wedelia trilobata có khả năng tích lũy cadmium rất cao: tích lũy tới 55,41% ở mô rễ, 50,61% ở chồi và 13,95% ở mô lá [5]. Trong khi đó, Wedelia chinensis hấp thụ các khoáng chất dinh dưỡng như sắt (Fe), đồng (Cu) và kẽm (Zn) kém hơn [5].
Nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng từ dược liệu mọc hoang
Dữ liệu thực vật học năm 2024 mang đến một cảnh báo an toàn sức khỏe cực kỳ hệ trọng cho người dùng dược liệu [5]. Cadmium là một kim loại nặng cực độc đối với cơ thể người, đặc biệt gây tổn thương ống thận và hoại tử tế bào gan không hồi phục. Do các loài thuộc chi Wedelia có đặc tính chống chịu và tích lũy kim loại nặng rất cao trong rễ, chồi và lá, những cây mọc hoang ở vùng đất ven đường, khu công nghiệp hay đô thị ô nhiễm có thể chứa hàm lượng cadmium vượt ngưỡng an toàn [5].
Khi người dân tự ý thu hái cây tươi về sắc uống dài ngày, lượng kim loại nặng tích tụ trong cây sẽ thâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn. Ở người bình thường, việc đào thải kim loại nặng đã rất khó khăn. Đối với người suy giảm chức năng gan thận, thận không thể lọc bỏ và gan không thể giải trừ các phân tử kim loại nặng này, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp hoặc tổn hại thận mạn tính nghiêm trọng hơn.
Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc đất, bản thân cây Wedelia chinensis khi gặp môi trường bất lợi cũng tự phát sinh lượng lớn các chất oxy hóa gây hại như H2O2 và malondialdehyde [5]. Do đó, nguồn gốc dược liệu tự hái ngoài tự nhiên hoàn toàn không thể bảo đảm an toàn dược tính cho người tiêu dùng.
Nhầm lẫn loài thực vật và thành phần hoạt chất
Một rủi ro lớn khác khi dùng lỗ địa cúc đến từ việc nhầm lẫn loài thực vật. Nghiên cứu thực vật dược cho thấy trên thị trường dược liệu, các cây thuộc chi Wedelia, Eclipta (cỏ mực), Alternanthera và Hypericum từng bị dùng thay thế hoặc nhầm lẫn với nhau dưới các tên gọi dân gian như "hạn liên thảo" [2]. Mỗi loài này lại có vi phẫu thân, lá và số lượng bó mạch hoàn toàn khác nhau [3], [2].
Cụ thể, mặt cắt ngang thân Wedelia chinensis hình tròn với 12 đến 17 bó mạch, trong khi Wedelia trilobata thân đa giác với 17 đến 22 bó mạch [3]. Việc phân biệt bằng mắt thường đối với thảo mộc phơi khô gần như không thể thực hiện đối với người bình thường nếu thiếu chuyên môn dược liệu [3], [2]. Việc sử dụng sai loài cây có thể dẫn đến việc hấp thu các chất có hoạt tính độc hại ngoài ý muốn.
Mặc dù trong các cây như Eclipta prostrata, Wedelia chinensis, Wedelia calendulacea và Sphagneticola trilobata có chứa hoạt chất wedelolactone (WDL) – một dẫn xuất coumestan có tiềm năng dược lý như kháng viêm, bảo vệ mô hay chống oxy hóa [6] – người bệnh tuyệt đối không nên đồng nhất lợi ích của hoạt chất tinh khiết trong nghiên cứu với việc uống nước sắc cây tươi thô mộc. Việc đun sắc cây cỏ nguyên bản đưa vào cơ thể vô số tạp chất chưa được phân lập, có thể gây hại nhiều hơn lợi.
Những ai không nên dùng lỗ địa cúc?
Dựa trên dữ liệu độc tính thực nghiệm và nguy cơ tích tụ hóa chất, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không được tự ý sử dụng lỗ địa cúc:
Người suy giảm chức năng gan và thận: Nghiên cứu trên động vật đã ghi nhận biến đổi về trọng lượng gan và thay đổi hàm lượng chỉ số creatinine trong máu sau thời gian dung nạp dịch chiết Wedelia [4]. Người đã có bệnh nền gan thận tuyệt đối không tự làm "vật thử nghiệm" để tránh gây suy sụp chức năng tạng nhanh hơn.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của các loài Wedelia trên phụ nữ mang thai hoặc thai nhi. Việc rễ và lá cây có khả năng tích lũy kim loại nặng [5] cùng các thành phần tinh dầu có độc tính tế bào cao như camphene [1] có thể dẫn đến rủi ro khó lường cho thai kỳ.
Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng: Trẻ em có hệ thống enzyme gan chưa hoàn thiện và chức năng lọc của cầu thận còn non yếu. Độc tính của các dẫn xuất monoterpene và sesquiterpene trong tinh dầu cây [1] có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc ngộ độc cấp ở trẻ.
Lưu ý an toàn và cách tiếp cận khoa học
Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học để bảo vệ bản thân:
Thứ nhất, tuyệt đối không tự hái các loại cây cỏ mọc hoang ở bờ suối, ven đường, cống rãnh hay bãi rác về sắc nước uống. Như nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 đã chỉ rõ, các loài cây này có khả năng hấp thụ độc chất kim loại từ đất rất mạnh mẽ [5].
Thứ hai, không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng thay thế cho thuốc kê đơn. Người mắc bệnh lý gan thận cần được điều trị theo phác đồ chuẩn của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp xét nghiệm định kỳ men gan và creatinine máu để kiểm soát bệnh.
Thứ ba, nếu muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, người bệnh phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dược lý có chuyên môn. Dược liệu đưa vào cơ thể phải có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm định tiêu chuẩn hóa và loại bỏ hoàn toàn dư lượng kim loại nặng cũng như độc chất nông nghiệp.
Lỗ địa cúc là loài thảo mộc chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp [1], [6] và có khả năng tích lũy kim loại nặng cao từ môi trường [5]. Mặc dù dịch chiết ở liều đơn nhất định trên chuột cho thấy LD50 lớn [4], nguy cơ làm biến động creatinine và ảnh hưởng gan vẫn tồn tại [4]. Người bệnh suy gan, suy thận cần cẩn trọng tối đa, không tự ý dùng cây mọc hoang để tránh gây nguy hại khôn lường cho sức khỏe.
