Chế độ ăn ít carbohydrate (low-carb) đang là xu hướng được nhiều người bệnh tiểu đường type 2 quan tâm nhằm ổn định đường huyết. Nhiều người tự ý cắt giảm tinh bột đột ngột với hy vọng thoát khỏi thuốc điều trị. Tuy nhiên, thay đổi dinh dưỡng mạnh mẽ này vừa đem lại tiềm năng hỗ trợ điều trị, vừa tiềm ẩn rủi ro hạ đường huyết nghiêm trọng nếu không có giám sát y tế.

Chế độ low-carb thực tế giúp cải thiện chỉ số HbA1c và hỗ trợ giảm cân ở người mắc tiểu đường type 2 [1, 2]. Tuy nhiên, nếu đang dùng các loại thuốc hạ đường huyết, việc cắt giảm carb đột ngột có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết cấp tính nếu liều thuốc không được bác sĩ điều chỉnh giảm kịp thời [1].

Cơ chế tác động của việc giảm carbohydrate với cơ thể

Carbohydrate khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành glucose, đi vào máu và kích thích tiết insulin. Ở người tiểu đường type 2, tế bào bị kháng insulin hoặc tuyến tụy không tiết đủ insulin, khiến glucose tích tụ trong máu gây tăng đường huyết.

Khi chủ động giảm lượng carbohydrate nạp vào, lượng glucose tạo ra sau bữa ăn giảm đi rõ rệt. Cơ thể buộc phải sử dụng mỡ thừa làm nguồn năng lượng thay thế, từ đó hỗ trợ giảm cân và cải thiện độ nhạy insulin [2].

Chế độ ăn hạn chế carbohydrate kết hợp giữa giảm cân và hạ tải lượng đường huyết mang lại tác động kép cho người bệnh [2]. Giảm cân qua can thiệp dinh dưỡng cải thiện chức năng chuyển hóa, đồng thời việc giảm lượng carb tuyệt đối giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn hẳn các chế độ ăn có tỷ lệ carb cao [2].

Bằng chứng khoa học: Low-carb giúp kiểm soát HbA1c ra sao?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã đánh giá tác động của chế độ ăn giảm carbohydrate trên người bệnh tiểu đường type 2 ở các quy mô khác nhau.

Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu năm 2018 theo dõi 1.000 người trưởng thành mắc tiểu đường type 2 (tuổi trung bình 56,1; cân nặng trung bình 89,6 kg; HbA1c ban đầu 7,8%) tham gia chương trình Low-Carb Program kéo dài 1 năm [1]. Can thiệp gồm 10 buổi giáo dục trực tuyến nhằm củng cố hành vi hạn chế carb qua đặt mục tiêu, tự theo dõi và hỗ trợ đồng đẳng [1].

Kết quả sau 12 tháng ghi nhận 708 người báo cáo kết quả [1]. Trong số 743 người có mức HbA1c ban đầu từ 6,5% trở lên, có 26,2% (195 người) đã hạ được HbA1c xuống dưới ngưỡng 6,5% mà không cần dùng thuốc hạ đường huyết hoặc chỉ cần duy trì dùng metformin [1]. Gần một nửa số người tham gia (46,4%) giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể [1].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2008 so sánh chế độ ăn rất ít carb (ketogenic) với chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp (LGID) [2]. Kết quả cho thấy chế độ ketogenic giúp giảm HbA1c, giảm cân, tăng nồng độ HDL-cholesterol và cải thiện toàn bộ các thành phần của hội chứng chuyển hóa mà không làm xấu đi các chỉ số mỡ máu lúc đói [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tác dụng vượt trội của chế độ này vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh theo mức giảm cân [2].

Một nghiên cứu thực tế năm 2021 tại một phòng khám thuộc Cơ quan Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) đánh giá chương trình kỹ thuật số Low Carb Program trên 45 bệnh nhân tiểu đường type 2 và tiền tiểu đường (tuổi trung bình 54,8; cân nặng trung bình 89,4 kg; HbA1c ban đầu 56,7 mmol/mol) [3]. Sau 12 tháng, 82% bệnh nhân báo cáo kết quả, ghi nhận sự duy trì tuân thủ chương trình hỗ trợ quản lý cân nặng và đường huyết [3].

Nghiên cứu SEARCH for Diabetes in Youth (2021) trên thanh thiếu niên và người trẻ mắc tiểu đường type 2 cho thấy kỹ năng đếm carbohydrate có liên quan đến việc kiểm soát đường huyết tốt hơn, với mức chênh lệch HbA1c trung bình là -1,2% giữa nhóm thường xuyên áp dụng so với nhóm ít hoặc không đếm [4]. Ngoài ra, chiến lược hạn chế thực phẩm nhiều chất béo ở nhóm này cũng giúp mức HbA1c thấp hơn 2,0% so với người không áp dụng [4].

Rủi ro hạ đường huyết cấp tính khi đang dùng thuốc

Mặc dù mang lại lợi ích giảm đường huyết, việc cắt giảm carb tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với người đang dùng thuốc điều trị. Khi lượng tinh bột ăn vào giảm mạnh nhưng liều thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin vẫn giữ nguyên, đường huyết có thể tụt dốc nhanh chóng dẫn đến hạ đường huyết cấp tính.

Hạ đường huyết gây ra các triệu chứng nguy hiểm như run rẩy, vã mồ hôi, tim đập nhanh, lú lẫn, thậm chí hôn mê nếu không xử trí kịp thời. Dữ liệu từ nghiên cứu 1.000 bệnh nhân cho thấy trong số những người đang dùng ít nhất một loại thuốc hạ đường huyết lúc ban đầu, có tới 40,4% (289/714 người) đã phải giảm một hoặc nhiều loại thuốc điều trị trong quá trình thực hiện chế độ low-carb [1].

Con số 40,4% phải giảm thuốc minh chứng rằng nhu cầu dùng thuốc hạ đường huyết giảm sút mạnh khi lượng tinh bột nạp vào bị cắt giảm [1]. Do đó, người bệnh đang dùng thuốc tuyệt đối không được tự ý ăn kiêng khắt khe mà thiếu sự giám sát và điều chỉnh đơn thuốc của bác sĩ điều trị.

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ low-carb

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng cắt giảm tinh bột triệt để càng tốt". Việc loại bỏ hoàn toàn carbohydrate không phải lúc nào cũng cần thiết, và chất lượng carbohydrate nạp vào đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe chuyển hóa.

Nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng việc bổ sung các loại carbohydrate phức hợp như hạt kê (millet) mang lại lợi ích tốt cho bệnh nhân tiểu đường type 2 [5]. Hạt kê chứa carb tốt, không làm đường huyết tăng vọt nguy hiểm [5]. Trong nghiên cứu này, bệnh nhân chỉ cần bổ sung hạt kê vào một bữa ăn mỗi ngày trong 6 tuần đã giúp giảm đường huyết lúc đói hơn 20% (từ 237 ± 50 xuống 188 ± 33 mg/dL) và giảm 2,7% chỉ số HbA1c [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn low-carb thì được ăn thoải mái mọi loại chất béo. Nghiên cứu thực tế trên thanh thiếu niên tiểu đường type 2 cho thấy việc hạn chế thực phẩm nhiều chất béo, đặc biệt là chất béo bão hòa, có liên quan trực tiếp đến việc hạ thấp mức HbA1c [4]. Do đó, chế độ ăn cần tập trung vào thực phẩm giàu dinh dưỡng thay vì chỉ đơn thuần tăng lượng mỡ động vật bừa bãi [4].

Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng?

Các dữ liệu nghiên cứu về hiệu quả giảm HbA1c và giảm liều thuốc nêu trên được thực hiện chủ yếu trên người trưởng thành mắc tiểu đường type 2 [1, 2, 3]. Hiện tại chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn để khuyến nghị chế độ ăn rất ít carbohydrate cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền phức tạp mắc tiểu đường type 2.

Đặc biệt, nhóm bệnh nhân tiểu đường type 2 đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc tiêm bắt buộc phải thận trọng [1]. Việc thay đổi khẩu phần ăn làm thay đổi nhanh lượng đường vào máu, khiến liều thuốc cũ trở nên quá mức [1].

Thanh thiếu niên và người trẻ mắc tiểu đường type 2 cần có sự hướng dẫn cẩn thận từ chuyên gia dinh dưỡng khi đếm carb hoặc điều chỉnh lượng chất béo, đảm bảo đủ năng lượng cho sự phát triển của cơ thể [4].

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh muốn cắt giảm carbohydrate cần bắt đầu từ việc giảm dần từng bước thay vì cắt bỏ đột ngột, giúp cơ thể và phác đồ điều trị kịp thích nghi.

Thay vì loại bỏ hoàn toàn carb, hãy ưu tiên chuyển đổi từ carbohydrate tinh chế sang các nguồn carbohydrate phức hợp, chẳng hạn như bổ sung hạt kê vào bữa ăn hàng ngày [5]. Đồng thời, cần hạn chế các loại thực phẩm nhiều chất béo xấu, chất béo bão hòa để tối ưu hóa kiểm soát HbA1c [4].

Tập thói quen đếm và theo dõi lượng carbohydrate tiêu thụ trong mỗi bữa ăn là kỹ năng hữu ích giúp kiểm soát đường huyết ổn định hơn [4]. Người bệnh cần đo đường huyết mao mạch thường xuyên, đặc biệt là vào các thời điểm trước và sau ăn, để kịp thời nhận biết các dấu hiệu hạ đường huyết.

Chế độ low-carb là một công cụ hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cân nặng hiệu quả cho người tiểu đường type 2 khi được thực hiện đúng cách. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý thay đổi khẩu phần ăn một cách cực đoan mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được theo dõi và điều chỉnh liều lượng thuốc an toàn.