Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) luôn gặp nỗi khổ bụng trướng tức, đau quặn sau mỗi bữa ăn. Việc tìm kiếm một thực đơn giúp hệ tiêu hóa yên ổn mà không làm đảo lộn hoàn toàn nếp sống là băn khoăn lớn của đa số bệnh nhân. Hiện nay, hai giải pháp dinh dưỡng nổi bật nhất là chế độ kiêng carbohydrate lên men (low-FODMAP) và hướng dẫn ăn uống truyền thống (theo chuẩn NICE).
Trả lời thẳng thắn: Chế độ low-FODMAP cho thấy ưu thế vượt trội ở một số khía cạnh triệu chứng cụ thể như trướng bụng, đầy hơi và giảm khí đường ruột so với hướng dẫn truyền thống. Tuy nhiên, khi xét trên mức độ cải thiện triệu chứng chung của bệnh, can thiệp lối sống chuẩn truyền thống vẫn đạt hiệu quả tương đương ở nhiều thử nghiệm lâm sàng mà lại dễ duy trì và ít tốn kém hơn.
Hội chứng ruột kích thích và cơ chế gây khó chịu từ thức ăn
Hội chứng ruột kích thích là rối loạn chức năng tiêu hóa phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 20% dân số trưởng thành trên thế giới [1]. Bệnh đặc trưng bởi những cơn đau bụng tái phát liên quan đến đại tiện hoặc thay đổi tần suất, hình dạng phân [1]. Hơn một nửa số bệnh nhân, đặc biệt là phụ nữ, gặp tình trạng các triệu chứng trở nên tồi tệ hơn rõ rệt sau khi ăn [1].
Thức ăn kích hoạt triệu chứng ở đại đa số người mắc IBS [2]. Trong đó, FODMAP là viết tắt của các nhóm carbohydrate chuỗi ngắn gồm oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có khả năng lên men [1, 5]. Do ruột non hấp thu kém các phân tử này, chúng tiếp tục di chuyển xuống đại tràng [3].
Tại đại tràng, các vi khuẩn sẽ lên men chúng và sinh ra một lượng lớn khí [3]. Đồng thời, các chất này có tính thẩm thấu cao nên sẽ kéo nước vào lòng ruột [3]. Khi hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng, quá trình sinh khí và hút nước này càng bị khuếch đại [3]. Hệ quả tất yếu dẫn tới đau bụng, tiêu chảy, đầy hơi và chướng bụng [3].
Lời khuyên ăn uống truyền thống theo chuẩn NICE gồm những gì?
Hướng dẫn ăn uống truyền thống (như chuẩn của Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh - NICE hoặc Hiệp hội Dinh dưỡng Anh - BDA) được xem là liệu pháp dinh dưỡng bước đầu cho bệnh nhân IBS [4, 8]. Điểm đặc biệt của phương pháp này là tập trung nhiều hơn vào thói quen và cách thức ăn uống thay vì quá khắt khe vào việc cấm đoán cụ thể từng loại thực phẩm [4].
Lời khuyên chuẩn bao gồm: thiết lập giờ ăn đều đặn, không bỏ bữa, tránh ăn các bữa quá no hoặc ăn quá nhiều cùng lúc [1, 2]. Bên cạnh đó, người bệnh cần hạn chế chất béo, chất xơ không hòa tan, caffeine và rượu [1, 7]. Các thực phẩm sinh nhiều hơi quen thuộc như hành tây, bắp cải, các loại đậu cũng được khuyến cáo cắt giảm [4].
Mặc dù được áp dụng làm can thiệp ban đầu từ lâu, bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của phương pháp này vẫn còn biến thiên và khá khiêm tốn [2]. Dẫu vậy, tính tiện lợi và khả năng duy trì trong đời sống bình thường là điểm cộng rất lớn của hướng dẫn truyền thống [4, 6].
Các nghiên cứu so sánh: Kết quả từ phòng thí nghiệm đến bàn ăn
Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù thực hiện tại Thụy Điển trên 75 bệnh nhân ngoại trú thoả mãn tiêu chuẩn Rome III đã kiểm chứng trực tiếp hai chế độ ăn [4]. Các nhà khoa học chia ngẫu nhiên bệnh nhân ăn low-FODMAP (38 người) hoặc ăn theo lời khuyên truyền thống tập trung vào nếp ăn (37 người) trong 4 tuần [4].
Kết quả cho thấy có 67 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm (33 người nhóm low-FODMAP, 34 người nhóm truyền thống) [4]. Mức độ nghiêm trọng của bệnh giảm rất mạnh ở cả hai nhóm sau 4 tuần can thiệp (P < 0,0001) và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai phương pháp (P = 0,62) [4]. Tỷ lệ bệnh nhân giảm điểm số độ nặng IBS từ 50 điểm trở lên là 50% ở nhóm low-FODMAP và 46% ở nhóm truyền thống (P = 0,72) [4].
Năm 2019, một thử nghiệm ngẫu nhiên khác đánh giá 62 bệnh nhân IBS mức độ vừa đến nặng (47 nữ, tuổi trung bình 51 ± 14) so sánh giữa hướng dẫn ngắn về chế độ ăn thông thường (BRD, 32 người) và tư vấn low-FODMAP cá nhân hóa có cấu trúc (SILFD, 30 người) [1]. Bệnh nhân được xem là đáp ứng điều trị nếu giảm từ 30% trở lên mức độ đau bụng hoặc khó chịu trung bình tồi tệ nhất mỗi ngày sau 4 tuần can thiệp [1].
Kết quả nghiên cứu này nghiêng rõ về phương pháp FODMAP: có 60% bệnh nhân nhóm cấu trúc low-FODMAP đạt tiêu chuẩn đáp ứng so với chỉ 28% ở nhóm nghe lời khuyên ngắn (P = 0,001) [1]. Điểm mức độ nghiêm trọng chung của IBS cải thiện tốt hơn hẳn, đồng thời lượng khí hydro (H2) sinh ra sau bữa ăn đo qua hơi thở ở nhóm low-FODMAP thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng (P < 0,001) [1].
Tổng quan dữ liệu quy mô lớn và phân tích gộp quốc tế
Năm 2022, một phân tích gộp mạng lưới rà soát các nghiên cứu đến tháng 4 năm 2021 bao gồm 13 thử nghiệm ngẫu nhiên với 944 bệnh nhân [5]. Phân tích chỉ ra chế độ low-FODMAP xếp hạng nhất trong việc cải thiện triệu chứng chung so với chế độ ăn thông thường (nguy cơ tương đối RR = 0,67; khoảng tin cậy 95% CI: 0,48 - 0,91) [5]. Low-FODMAP cũng xếp thứ nhất về mức độ giảm đau bụng, chướng bụng đầy hơi và thói quen đại tiện [5]. Riêng với triệu chứng trướng bụng, low-FODMAP chứng minh ưu thế vượt trội rõ rệt so với lời khuyên ăn uống chuẩn BDA/NICE (RR = 0,72; 95% CI: 0,55 - 0,94) [5].
Báo cáo hướng dẫn lâm sàng năm 2022 của Liên minh Tiêu hóa châu Âu cho biết khi so sánh với chế độ ăn kiểu NICE, low-FODMAP có xu hướng giảm triệu chứng chung tốt hơn (RR = 0,82; CI 95%: 0,66 - 1,02) [3]. Nghiên cứu tại Iran trên 101 bệnh nhân IBS thể tiêu chảy (IBS-D) khẳng định chế độ low-FODMAP vượt trội hơn hướng dẫn truyền thống về điểm số triệu chứng tiêu hóa tổng thể, tần suất đi ngoài và độ khuôn của phân sau 6 tuần [3]. Một thử nghiệm lâm sàng tại vùng Địa Trung Hải trong 4 tuần cũng ghi nhận tỷ lệ giảm đau bụng ở nhóm low-FODMAP cao hơn nhóm theo chuẩn BDA [3].
Năm 2025, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp thực hiện trên quần thể châu Á sau khi sàng lọc 291 nghiên cứu đã chọn ra 6 thử nghiệm [6]. Kết quả tái khẳng định bệnh nhân theo low-FODMAP có điểm độ nặng triệu chứng thấp hơn đáng kể so với những người áp dụng chế độ ăn thông thường hoặc truyền thống [6].
Mặt trái của kiêng khem khắt khe và các hiểu lầm tai hại
Nhiều người lầm tưởng low-FODMAP là thực đơn chữa khỏi bệnh hoàn toàn hoặc phải ăn kiêng nghiêm ngặt suốt đời. Thực tế không có nghiên cứu nào khẳng định chế độ này chữa dứt điểm IBS [4, 7]. Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn từ 3 đến 8 tuần [1, 6, 7].
Việc cắt bỏ quá nhiều thực phẩm chứa FODMAP trong thời gian dài tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và hình thành hành vi rối loạn ăn uống [2]. Quan trọng hơn, chế độ ăn kiêng FODMAP nghiêm ngặt đã được chứng minh làm suy giảm đáng kể lượng lợi khuẩn bifidobacteria trong lòng ruột và có thể tác động tiêu cực đến cấu trúc hệ vi sinh đường ruột [4, 7]. Vì lý do này, low-FODMAP tuyệt đối không được khuyến cáo áp dụng kéo dài hoặc sử dụng cho những người bình thường không có triệu chứng bệnh [7].
Những ai cần thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?
Đối với nhóm đối tượng trẻ em, dữ liệu nghiên cứu về low-FODMAP còn rất hạn chế [8]. Một thử nghiệm trên trẻ từ 7 đến 16 tuổi mắc IBS cho thấy chế độ này giúp giảm tần suất đau bụng, nhưng các trẻ đáp ứng thường có hệ vi sinh giàu vi khuẩn lên men đường như Bacteroides và Ruminococcaceae [8]. Do trẻ em đang trong giai đoạn phát triển thể chất nhanh, cha mẹ không tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo mà phải có sự đánh giá từ bác sĩ chuyên khoa nhi [8].
Dữ liệu so sánh trong các y văn chủ yếu tập trung trên người lớn mắc IBS (đặc biệt là thể tiêu chảy IBS-D) [1, 2, 5]. Nghiên cứu chưa thiết lập bằng chứng rõ ràng trên phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Những bệnh nhân mắc kèm các bệnh lý tiêu hóa khác hoặc có bệnh nền phức tạp cần tham vấn bác sĩ trước khi can thiệp vào khẩu phần ăn để tránh thiếu chất.
Lộ trình áp dụng thực tế: Nên bắt đầu từ đâu?
Quy trình chuẩn y khoa khuyến cáo bệnh nhân IBS nên khởi đầu bằng việc điều chỉnh lối sống và thực hiện hướng dẫn ăn uống truyền thống kiểu NICE trước [4, 8]. Hãy duy trì các thói quen cơ bản: chia nhỏ khẩu phần, ăn đúng giờ, nhai kỹ, tránh ăn quá no, giảm chất béo, bớt đồ uống chứa cồn hoặc caffeine, và hạn chế tạm thời các thực phẩm gây đầy hơi như bắp cải hay hành [1, 7]. Cách làm này đơn giản, ít tốn kém và mang lại hiệu quả rõ rệt cho khoảng một nửa số người bệnh [4].
Nếu các triệu chứng như trướng bụng, quặn đau vẫn dai dẳng sau can thiệp ban đầu, người bệnh mới nên cân nhắc chuyển sang low-FODMAP dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng [4, 6, 8]. Quy trình áp dụng low-FODMAP trên thực tế bao gồm 3 giai đoạn bài bản:
- Giai đoạn hạn chế: Cắt giảm triệt để các thực phẩm giàu FODMAP trong 4 đến 6 tuần [1, 6].
- Giai đoạn thử nghiệm tái nạp: Đưa từng nhóm thực phẩm trở lại từng chút một để xác định thủ phạm chính gây kích ứng [8].
- Giai đoạn cá nhân hóa: Xây dựng chế độ ăn lâu dài chỉ loại bỏ những món thật sự gây triệu chứng, đưa các thực phẩm an toàn trở lại để bảo vệ hệ vi sinh ruột [4, 6].
Thay đổi chế độ ăn là giải pháp kiểm soát triệu chứng đường ruột, không phải phương thuốc chữa dứt điểm IBS. Bệnh nhân nên kiên nhẫn lắng nghe cơ thể, ghi chép nhật ký ăn uống và luôn thảo luận cùng bác sĩ điều trị để tìm ra kế hoạch dinh dưỡng cân bằng, bền vững nhất.
