Mướp ta là loại rau củ dân dã, quen thuộc trên mâm cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng lan truyền rằng chiết xuất lá mướp, đặc biệt là chiết xuất từ mướp ta (danh pháp khoa học: Luffa aegyptiaca), có khả năng giải độc và bảo vệ gan vượt trội.

Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh chiết xuất lá mướp ta (Luffa aegyptiaca) bảo vệ gan trên người hay mô hình động vật. Các dữ liệu bảo vệ gan hiện có trong tài liệu khoa học tập trung vào các loài cùng chi như mướp khía (Luffa acutangula) hoặc mướp gai (Luffa echinata), chứ chưa có thử nghiệm đối với chiết xuất từ lá của mướp ta.

Nhầm lẫn phổ biến giữa mướp ta và các loài cùng chi Luffa

Mướp ta (Luffa aegyptiaca) và mướp khía (Luffa acutangula) là hai loài thực vật thuộc họ Bầu bí phổ biến ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á [1]. Tuy nhiên, nhiều người tiêu dùng và các bài viết chia sẻ không chính xác thường gộp chung mọi tác dụng sinh học của chi Luffa làm một.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 về đặc tính di truyền và hình thái học cho thấy mướp ta và mướp khía là hai loài riêng biệt [1]. Nghiên cứu xác lập rằng tính đa hình chuỗi trnH-psbA tạo nên ranh giới loài giữa hai nhóm thực vật này, trong khi đa hình chuỗi rbcL xác định các giống mướp ta và ITS xác định các giống mướp khía [1].

Cũng theo nghiên cứu này, các đặc tính cảm quan về mùi thơm, độ đắng, kết cấu và mức độ ưa chuộng tổng thể có sự khác biệt rõ rệt giữa các giống [1]. Thậm chí, các giống mướp ta còn nhận được điểm đánh giá cảm quan thấp hơn trong các món ăn thử nghiệm so với mướp khía [1]. Vì vậy, việc gán ghép tác dụng dược lý của loài này sang loài khác mà không có thử nghiệm độc lập là thiếu căn cứ khoa học.

Cơ chế chống độc tế bào gan qua nghiên cứu tiền lâm sàng ở chi mướp

Dù chưa có nghiên cứu riêng trên lá mướp ta, các nghiên cứu tiền lâm sàng trên các loài họ hàng cùng chi mang lại góc nhìn cơ bản về khả năng bảo vệ gan của chiết xuất thực vật này. Điển hình, nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá chiết xuất cồn - nước của mướp khía (Luffa acutangula) trên chuột bị gây độc gan bởi carbon tetrachloride (CCl4) và rifampicin [2].

Cơ chế bảo vệ tế bào gan trong thử nghiệm được xác định qua việc ức chế quá trình peroxy hóa màng lipid và tăng cường các chất chống oxy hóa nội sinh [2]. Chiết xuất này làm giảm đáng kể sự hình thành malondialdehyde (MDA), sản phẩm phụ sinh ra khi màng tế bào bị gốc tự do tấn công [2].

Đồng thời, chiết xuất giúp gia tăng hoạt động của chất chống oxy hóa nội bào phi enzyme là glutathione [2]. Nồng độ các enzyme chống oxy hóa nội sinh bảo vệ mô gan gồm catalase và superoxide dismutase cũng được cải thiện rõ rệt ở nhóm chuột được điều trị [2].

Nghiên cứu tiền lâm sàng: Mức độ hạ men gan của chiết xuất Luffa

Trong thử nghiệm năm 2010 trên chuột bị tổn thương gan do hóa chất CCl4 và rifampicin, chiết xuất cồn - nước của mướp khía cho thấy khả năng hạ các chỉ số men gan huyết thanh tương đương chất chuẩn silymarin [2]. Các enzyme chỉ thị tổn thương gan bao gồm aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT), alkaline phosphatase (ALP) và lactate dehydrogenase (LDH) đều giảm rõ rệt [2].

Bên cạnh việc hạ men gan, lượng protein toàn phần trong máu chuột cũng tăng trở lại, đồng thời cấu trúc vi thể mô bệnh học của tế bào gan được phục hồi đáng kể so với nhóm chuột đối chứng không dùng chiết xuất [2]. Đây là những dấu hiệu phản ánh màng tế bào gan ít bị phá hủy hơn dưới tác động của chất độc [2].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2001 trên quả mướp gai (Luffa echinata) cũng kiểm tra tác dụng chống độc gan gây bởi CCl4 trên chuột cống bạch tạng [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện các phân đoạn chiết xuất từ quả mướp gai bằng dung môi ete dầu hỏa, acetone và methanol đều làm giảm có ý nghĩa thống kê các men SGOT (AST), SGPT (ALT) và ALKP (ALP) [3]. Đồng thời, lượng protein toàn phần (TP) và albumin toàn phần (TA) cũng được bảo toàn ở mức tương đương thuốc đối chứng silymarin [3].

Giới hạn khoa học: Dữ liệu động vật chưa thể áp dụng trên người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên mướp khía và mướp gai cho thấy tiềm năng sinh học tốt, giới hạn nghiên cứu hiện tại là rất lớn [1, 3]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người được ghi nhận đối với việc dùng chiết xuất lá mướp ta để chữa bệnh gan.

Các kết quả hạ men gan hiện chỉ dừng lại ở loài chuột trong điều kiện phòng thí nghiệm [1, 3]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, tỷ lệ hấp thu dược chất và phân bố men gan phức tạp hơn nhiều so với động vật gặm nhấm. Dữ liệu từ chiết xuất dung môi hóa học cô đặc cũng không đồng nghĩa với việc đun nước lá mướp uống tại nhà sẽ cho kết quả tương tự.

Bên cạnh đó, các mô hình gây độc gan nhân tạo bằng liều cao CCl4 hay rifampicin trên động vật không phản ánh đầy đủ căn nguyên bệnh gan phổ biến ở người, chẳng hạn như viêm gan virus B, C hay gan nhiễm mỡ mạn tính [2]. Việc suy diễn từ nghiên cứu chiết xuất mướp khía hay quả mướp gai sang lá cây mướp ta là hoàn toàn không có cơ sở xác thực [1, 3, 7].

Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý dùng lá mướp mát gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì không độc, uống càng nhiều càng bổ gan". Lá mướp khi dùng dạng tươi hoặc tự ý nấu nước uống với lượng lớn có thể gây rối loạn tiêu hóa do chứa các hợp chất saponin hoặc vị đắng tự nhiên.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là người mắc viêm gan virus hoặc xơ gan tự ý ngừng thuốc kháng virus, thuốc điều trị đặc hiệu để chuyển sang uống nước lá mướp. Hành động này có thể khiến nồng độ men gan bùng phát, dẫn đến suy gan cấp hoặc biến chứng đe dọa tính mạng.

Các loại dịch chiết thảo dược dùng trong nghiên cứu đều trải qua quy trình chiết xuất cồn - nước, sấy thăng hoa hoặc phân đoạn dung môi phức tạp nhằm kiểm soát hàm lượng hoạt chất [1, 3]. Nước lá mướp tự nấu tại nhà không thể định lượng được hoạt chất, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc thuốc bảo vệ thực vật.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người đang mắc bệnh gan mạn tính, người bị suy giảm chức năng gan do xơ gan hoặc viêm gan B, C cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử bất kỳ loại lá nam hay bài thuốc dân gian nào.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc từ lá mướp ta dạng chiết xuất đậm đặc vì chưa có tài liệu chứng minh độ an toàn trên các nhóm đối tượng này.

Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan, bệnh nhân tiểu đường hoặc người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Bầu bí cũng cần cẩn trọng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc kích ứng tiêu hóa.

Sử dụng mướp an toàn và hỗ trợ sức khỏe đúng cách

Thay vì tìm kiếm công dụng dược lý chưa được kiểm chứng từ lá mướp ta, người tiêu dùng nên sử dụng quả mướp như một món rau xanh lành mạnh trong thực đơn dinh dưỡng định kỳ. Quả mướp cung cấp chất xơ, nước và các vitamin tự nhiên dễ tiêu hóa.

Khi chế biến món ăn từ mướp, nên nấu chín kỹ, kết hợp đa dạng cùng các loại thực phẩm khác để có bữa ăn cân đối. Tránh ăn những quả mướp bị đắng bất thường, vì vị đắng đậm có thể là dấu hiệu tích tụ độc tố tự nhiên của dòng thực vật này.

Để bảo vệ lá gan khỏe mạnh, giải pháp hiệu quả nhất vẫn là lối sống khoa học: hạn chế bia rượu, ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và khám định kỳ chức năng gan thay vì kỳ vọng vào việc uống nước lá mướp để thải độc.