Lời đồn dân gian và sự thật về quả nhót
Quả nhót là thức quà chua chát quen thuộc mỗi độ xuân về ở miền Bắc, thường được ăn kèm muối ớt hoặc dùng nấu canh chua. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội, nhiều người truyền tai nhau rằng ăn quả nhót hoặc uống nước sắc từ cây nhót có thể chữa khỏi bệnh tiểu đường, giúp hạ đường huyết nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây.
Liệu quả nhót có thực sự đem lại khả năng kiểm soát đường huyết kỳ diệu như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ ghi nhận chiết xuất từ một số loài thuộc chi nhót có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường và hạ đường huyết trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.
Vì vậy, việc xem quả nhót là thần dược chữa tiểu đường hay tự ý bỏ thuốc điều trị để ăn nhót là quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Cơ chế ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột
Để hiểu vì sao các nhà khoa học chú ý đến chi nhót (chi thực vật Elaeagnus), cần tìm hiểu về hai enzyme chủ chốt trong quá trình chuyển hóa carbohydrate: alpha-amylase và alpha-glucosidase. Hai enzyme này chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate phức tạp từ thức ăn thành các đường đơn dễ hấp thu tại ruột non, dẫn đến tăng đường huyết sau bữa ăn.
Khi các chất trong thực vật ức chế được hai loại enzyme này, tốc độ phân giải tinh bột sẽ chậm lại. Nhờ đó, lượng glucose đi vào máu diễn ra từ từ, tránh hiện tượng đường huyết tăng vọt đột ngột sau khi ăn.
Nhiều loại thuốc tây y điều trị đái tháo đường týp 2 hiện nay, chẳng hạn như acarbose, cũng hoạt động dựa trên cơ chế ức chế các enzyme tiêu hóa này. Việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có cơ chế tương tự acarbose là hướng đi đang được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Khoa học nói gì về chiết xuất chi nhót?
Dữ liệu khoa học trực tiếp về khả năng hạ đường huyết của cây thuộc chi nhót chủ yếu đến từ các mô hình trong phòng thí nghiệm và trên động vật. Trong một công bố năm 2024 về thành phần hóa thực vật và hoạt tính của các loại quả bản địa tại Thái Lan, loài nhót dại Elaeagnus latifolia đã được đưa vào danh mục phân tích hàm lượng phenolic và flavonoid để thăm dò tiềm năng sinh học [1].
Dữ liệu chi tiết hơn về hoạt tính hạ đường huyết được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2018 trên loài nhót Elaeagnus umbellata [2]. Nghiên cứu này đánh giá tiềm năng chống oxy hóa, ức chế enzyme và hạ đường huyết của dịch chiết quả trên mô hình chuột cống trắng trưởng thành giống Sprague Dawley bị gây đái tháo đường thực nghiệm bằng chất streptozotocin (STZ) [2].
Các nhà khoa học đã phân tách dịch chiết quả nhót thành các phân đoạn dung môi khác nhau như chloroform, ethyl acetate và butanol [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy:
Phân đoạn chloroform và ethyl acetate thể hiện hoạt tính ức chế mạnh đối với hai enzyme tiêu hóa tinh bột: giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% hoạt tính enzyme) đối với alpha-amylase lần lượt là 58 và 200 mug/ml; đối với alpha-glucosidase lần lượt là 60 và 140 mug/ml [2].
Về khả năng chống oxy hóa, các phân đoạn chloroform, ethyl acetate và butanol cho thấy hoạt tính khử gốc tự do đáng kể với giá trị IC50 lần lượt là 40, 45 và 60 mug/mL trong thử nghiệm DPPH, cùng 57, 70 và 120 mug/mL trong thử nghiệm ABTS [2].
Quan trọng nhất, trên mô hình chuột cống bị đái tháo đường týp 2 do STZ gây ra, dịch chiết thô cùng các phân đoạn chloroform và ethyl acetate đã kiểm soát đáng kể tình trạng tăng đường huyết, làm giảm rõ rệt mức glucose máu so với nhóm chuột bệnh không được điều trị [2].
Ngoài ra, các chiết xuất này còn cho thấy tiềm năng kiểm soát các biến chứng thứ cấp liên quan đến đái tháo đường týp 2, thể hiện qua việc giảm đáng kể nồng độ men gan trong huyết thanh gồm glutamate oxaloacetate transaminase, glutamate pyruvate transaminase và alkaline phosphatase [2]. Nghiên cứu cũng sử dụng hệ thống HPLC để định danh hoạt chất và mô phỏng gắn kết phân tử giữa các hoạt chất của quả nhót với vị trí hoạt động của enzyme, đối chiếu với chất ức chế chuẩn acarbose [2].
Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù kết quả trên chuột cống và ống nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu:
Thứ nhất, thử nghiệm năm 2018 được tiến hành trên chuột Sprague Dawley đái tháo đường nhân tạo, sử dụng các dạng dịch chiết phân đoạn đậm đặc (như chloroform, ethyl acetate) [2]. Đây không phải là hành động ăn quả nhót tươi hay nấu chín trong bữa ăn hàng ngày.
Thứ hai, các loài được nghiên cứu là Elaeagnus umbellata và khảo sát sơ bộ trên Elaeagnus latifolia [1, 3], có thể có hàm lượng hoạt chất khác biệt so với giống nhót ta phổ biến trồng tại Việt Nam.
Thứ ba, cho đến nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh đái tháo đường để xác định hiệu quả thực tế, liều lượng an toàn cũng như độc tính lâu dài. Động vật chuyển hóa khác con người, do đó không thể kết luận quả nhót chữa được bệnh tiểu đường ở người.
Những hiểu lầm tai hại cần tránh
Hiểu lầm lớn nhất là xem quả nhót như giải pháp thay thế thuốc hạ đường huyết. Đã có trường hợp bệnh nhân tự ý ngưng dùng thuốc chỉ định của bác sĩ để uống nước lá hoặc ăn nhót, dẫn đến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, gây biến chứng hôn mê hoặc tổn thương đa cơ quan.
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều quả nhót càng tốt cho đường huyết. Quả nhót chín vẫn chứa một lượng carbohydrate tự nhiên. Hơn nữa, thói quen chấm nhiều muối ớt khi ăn nhót tươi sẽ vô tình nạp lượng natri lớn vào cơ thể, gây hại cho tim mạch và huyết áp của người bệnh đái tháo đường.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Quả nhót có vị chua gắt khi còn xanh và vị chua ngọt kèm nhiều acid hữu cơ khi chín. Những người sau đây cần đặc biệt lưu ý:
Người mắc bệnh dạ dày, viêm loét tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không nên ăn nhót khi đói vì vị chua và acid có thể kích thích niêm mạc dạ dày gây đau rát, khó chịu.
Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết cần theo dõi chặt chẽ chỉ số máu; tuyệt đối không dùng các bài thuốc chế biến từ nhót đậm đặc khi chưa có hướng dẫn y khoa vì nguy cơ tương tác thuốc.
Các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của các chiết xuất từ nhót, do đó chỉ nên dùng quả tươi như thực phẩm thông thường với lượng vừa phải.
Áp dụng quả nhót an toàn trong đời sống
Trong chế độ ăn uống, quả nhót hoàn toàn có thể được thưởng thức như một loại trái cây giải nhiệt hoặc làm gia vị tạo độ chua tự nhiên cho các món canh:
Ăn với lượng vừa phải: Người khỏe mạnh hoặc người có đường huyết ổn định chỉ nên ăn lượng nhỏ nhót chín vào bữa phụ, sau bữa ăn chính khoảng 1-2 giờ, tránh ăn lúc bụng đói.
Cách chế biến lành mạnh: Nên cạo sạch lớp vảy trắng bên ngoài vỏ quả nhót trước khi ăn để tránh gây ngứa rát cổ họng. Có thể dùng nhót xanh hoặc chín nấu canh cá, canh sườn thay cho me, sấu. Tránh ướp nhiều đường hoặc chấm quá nhiều muối.
Tham khảo ý kiến bác sĩ: Nếu bạn đang điều trị đái tháo đường hoặc có bệnh lý nền mạn tính, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm truyền miệng nào vào kế hoạch kiểm soát bệnh.
Quả nhót là loại quả thơm ngon của mùa xuân, và các hoạt chất chiết xuất từ chi nhót bước đầu cho thấy khả năng ức chế enzyme đường huyết trên động vật thí nghiệm [2]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm đến viên thuốc điều trị là khoảng cách rất xa; người dân không nên thần thánh hóa công dụng của quả nhót và luôn duy trì lối sống lành mạnh cùng phác đồ điều trị của bác sĩ.
