Thói quen uống glutathione sau bàn nhậu và thực tế chuyển hóa
Sau những buổi tiệc tùng triền miên với bia rượu, cảm giác mệt mỏi, đau đầu và nôn nao khiến nhiều người tìm kiếm các biện pháp giải độc nhanh chóng. Trong những năm gần đây, glutathione dạng viên uống hoặc viên sủi được quảng bá rầm rộ như thần dược giúp bảo vệ tế bào gan và hồi phục thể lực sau khi uống rượu. Tâm lý muốn tìm một lớp lá chắn hóa học để bù đắp tác hại của cồn khiến sản phẩm này trở thành lựa chọn phổ biến trong tủ thuốc của nhiều gia đình.
Dù vậy, việc bổ sung glutathione đường uống ngay sau khi uống rượu không đem lại hiệu quả kỳ diệu như lời đồn. Hoạt chất này khi đi qua đường tiêu hóa sẽ bị phân cắt thành các axit amin thành phần chứ không thể giữ nguyên cấu trúc để đi thẳng tới tế bào gan. Hiệu quả chống oxy hóa tại gan của dạng uống rất hạn chế và hoàn toàn không thể thay thế cơ chế chuyển hóa tự nhiên của cơ thể.
Rượu bia tàn phá hệ thống chống oxy hóa của gan như thế nào?
Để hiểu vì sao việc uống bổ sung chất chống oxy hóa không đem lại tác dụng tức thì, cần nhìn vào cách cồn tấn công tế bào gan. Rượu bia khi vào cơ thể sẽ kích hoạt quá trình oxy hóa mạnh mẽ, làm tăng nồng độ malondialdehyde, một chỉ dấu quan trọng của quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào [1]. Sự gia tăng peroxy hóa lipid này làm biến dạng và tổn thương trực tiếp cấu trúc màng tế bào gan [1].
Không dừng lại ở việc tạo ra các gốc tự do, rượu còn phá hủy chính mạng lưới enzym chống oxy hóa tự nhiên của mô gan. Nghiên cứu tổng quan cho thấy việc tiêu thụ cồn làm suy giảm đáng kể hoạt tính của glutathione peroxidase và glutathione reductase trong mô gan [1]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, glutathione reductase đảm nhiệm vai trò then chốt trong việc tái chuyển đổi glutathione từ dạng oxy hóa bất hoạt trở lại dạng khử có hoạt tính bảo vệ [1].
Khi hoạt tính của enzym tái tạo này bị ức chế, lượng glutathione bảo vệ dạng khử bị sụt giảm, trong khi dạng oxy hóa gây hại lại gia tăng tương ứng [1]. Ngoài ra, rượu bia mạn tính còn làm suy giảm hoạt tính của superoxide dismutase, một enzym phòng thủ cơ bản khác của gan [1]. Hậu quả là chu trình phòng vệ tự nhiên bị tê liệt từ bên trong, khiến tế bào gan mất đi khả năng tự bảo vệ trước sự tấn công của các gốc tự do [1].
Tác động kép: Rượu khuếch đại tổn thương gan và vai trò của glutathione nội sinh
Tổn thương gan do cồn diễn ra nghiêm trọng hơn khi lượng glutathione dự trữ trong cơ thể bị thiếu hụt từ trước. Một nghiên cứu thực nghiệm in vitro và in vivo năm 1987 đã chỉ ra rằng khi nồng độ ethanol dao động từ 0,75 đến 6 g/l, tế bào gan chuột bị cô lập sẽ giải phóng các enzym men gan như glutamic-pyruvic-transaminase và sorbitol dehydrogenase theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [2]. Ở nồng độ cao 6 g/l, ethanol làm giảm mức tiêu thụ oxy và làm tăng hàm lượng canxi bên trong mô gan [2].
Khi các nhà khoa học chủ động rút cạn lượng glutathione nội sinh của gan chuột bằng tiền chất phorone, độc tính của cồn tăng lên rõ rệt [2]. Thử nghiệm trên cơ thể sống cho thấy, chuột tiêm tĩnh mạch 1,6 g/kg ethanol chỉ ghi nhận sự gia tăng men gan nhẹ sau 4 giờ, nhưng ở nhóm chuột bị làm cạn kiệt glutathione, mức tăng men gan cao gấp nhiều lần và kéo dài lâu hơn [2]. Bản thân sự suy giảm glutathione đơn thuần không trực tiếp gây hoại tử gan, nhưng nó khiến gan trở nên mỏng manh và dễ bị tổn thương nghiêm trọng trước độc tính của oxy phân tử khi có mặt cồn [2].
Rượu cũng làm gia tăng độc tính của nhiều tác nhân gây hại gan khác thông qua việc cảm ứng hệ thống enzym chuyển hóa thuốc tại microsom gan, sinh ra nhiều gốc tự do độc hại [3]. Tác động của cồn còn lan rộng ra nhiều cơ quan, khi thực nghiệm hít hơi cồn liên tục trong ba ngày ở chuột ghi nhận sự sụt giảm nồng độ chất chống oxy hóa glutathione trong não của cả cá thể đực và cái, kèm theo các tổn thương gan nhất định [4]. Độc tính cấp tính của các hợp chất cồn mạch thẳng đối với màng tế bào gan có mối tương quan trực tiếp với hệ số phân bố màng và độ dài chuỗi carbon [5].
Nghịch lý đường uống: Cơ chế hấp thu và sinh khả dụng thực tế của glutathione
Nhiều người tin rằng uống một viên glutathione liều cao sau bữa nhậu sẽ lập tức bù đắp lượng chất chống oxy hóa đã mất trong gan. Tuy nhiên, quá trình hấp thu của phân tử này trong đường tiêu hóa lại phức tạp hơn rất nhiều. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 trên chuột bị tổn thương gan do ngộ độc acetaminophen liều cao đã làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa của glutathione đường uống [6].
Khi cho chuột uống glutathione dạng khử hoặc dạng oxy hóa, nồng độ glutathione trong gan đều có sự hồi phục và ức chế được tổn thương mô gan phụ thuộc vào liều dùng [6]. Tuy nhiên, khi tiêm trực tiếp glutathione vào khoang phúc mạc, nồng độ glutathione trong gan lại không hề hồi phục [6]. Kết quả này chứng minh rằng glutathione dạng uống không được hấp thu nguyên vẹn qua niêm mạc ruột vào máu để đi thẳng tới gan [6].
Thay vào đó, phân tử glutathione bắt buộc phải bị các enzym đường tiêu hóa phân giải hoàn toàn thành ba axit amin cấu thành cơ bản trong lòng ruột [6]. Sau đó, các axit amin này mới được vận chuyển tới gan và tế bào gan phải trải qua một quá trình tổng hợp lại từ đầu để tạo thành glutathione nội sinh [6]. Đáng chú ý, khả năng phục hồi nồng độ glutathione trong gan của việc uống glutathione thành phẩm còn thấp hơn so với việc bổ sung trực tiếp các tiền chất của cysteine [6].
Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm: Kỳ vọng và giới hạn
Các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp bức tranh chi tiết về giới hạn của việc bảo vệ gan bằng các chất chống oxy hóa ngoại sinh. Trong mô hình gan chuột cô lập được tưới máu với 23 loại cồn béo khác nhau ở nồng độ 65,1 mmol/l, tổn thương gan thể hiện qua sự sụt giảm nồng độ năng lượng ATP và lưu lượng dòng tưới máu [5]. Nồng độ glutathione dạng khử trong gan chỉ bị suy giảm bởi các loại cồn chưa bão hòa, trong khi sự tích tụ dạng oxy hóa diễn ra với một số loại cồn no [5]. Độc tính trực tiếp của rượu chủ yếu bắt nguồn từ tổn thương màng tế bào do tính chất dung môi của cồn, một cơ chế mà các chất chống oxy hóa đơn thuần không thể ngăn chặn triệt để [5].
Bên cạnh đó, các mô hình phục hồi gan bằng glutathione đường uống chỉ mới được kiểm chứng trên động vật gặm nhấm trong điều kiện ngộ độc hóa chất cấp như acetaminophen liều cao chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người say rượu [6]. Quá trình tái tổng hợp glutathione trong tế bào gan đòi hỏi nguồn năng lượng nội bào dồi dào và sự toàn vẹn của hệ thống enzym nội bào [6]. Khi gan vừa trải qua một đợt ngộ độc cồn cấp, mức năng lượng ATP bị suy giảm nghiêm trọng đi kèm tình trạng giảm tiêu thụ oxy tế bào [5].
Do đó, các tế bào gan đang bị ức chế chuyển hóa bởi cồn sẽ không thể nhanh chóng tận dụng các axit amin phân cắt từ glutathione đường uống để tái tạo chất chống oxy hóa kịp thời [5]. Việc kỳ vọng viên uống bổ sung có thể phát huy tác dụng giải độc ngay trong đêm say là thiếu cơ sở khoa học [6]. Sự phụ thuộc vào viên uống thậm chí có thể tạo ra cảm giác an tâm giả tạo, khiến người dùng chủ quan dung nạp nhiều rượu bia hơn mức kiểm soát.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng viên uống giải rượu chứa glutathione
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem glutathione đường uống như một loại thuốc giã rượu thần tốc. Người dùng thường nghĩ rằng uống một vài viên ngay trước hoặc sau cuộc nhậu sẽ trung hòa toàn bộ lượng cồn vừa nạp vào. Thực tế, glutathione không tương tác trực tiếp với phân tử ethanol và không làm giảm nồng độ cồn trong máu. Tốc độ đào thải cồn hoàn toàn phụ thuộc vào hoạt động của các enzym chuyển hóa rượu tự nhiên trong gan như alcohol dehydrogenase.
Một ngộ nhận khác là cho rằng dạng bào chế nào của glutathione cũng cho tác dụng sinh học tương đương nhau. Nhiều người tìm mua các sản phẩm glutathione đắt tiền với hy vọng bảo vệ gan tối đa, nhưng bỏ qua thực tế rằng ruột sẽ phân cắt hầu hết các dạng này thành các chuỗi peptide ngắn và axit amin tự do [6]. Dù sản phẩm có chứa dạng khử hay dạng oxy hóa, cơ thể vẫn phải tiêu tốn tài nguyên chuyển hóa để xử lý và tái tạo lại [6]. Bổ sung chất này sau khi uống rượu không giúp giảm đau đầu, nôn nao hay ngăn chặn tổn thương niêm mạc dạ dày do rượu gây ra.
Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt
Những người mắc các bệnh lý gan mạn tính như xơ gan, viêm gan B hoặc viêm gan C cần hết sức thận trọng khi tự ý sử dụng glutathione đường uống sau khi uống rượu. Ở nhóm đối tượng này, chức năng gan đã suy giảm từ trước, khả năng tổng hợp protein và tái tạo phân tử chống oxy hóa bị đình trệ, việc nạp thêm các sản phẩm chuyển hóa không đem lại lợi ích rõ rệt mà còn có thể làm tăng gánh nặng xử lý cho gan.
Những người thường xuyên sử dụng các loại thuốc gây độc cho gan hoặc thuốc chuyển hóa qua gan cũng không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm giải độc phối hợp. Việc uống nhiều rượu bia kết hợp với các chất chuyển hóa qua gan có thể làm tăng nguy cơ tương tác thuốc bất lợi thông qua hệ thống enzym microsom [3]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có tiền sử dị ứng với các thành phần thực phẩm bổ sung cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng viên uống giải rượu không rõ nguồn gốc. Khi có các bệnh lý nền mạn tính, người dùng luôn phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.
Lời khuyên khoa học để phục hồi cơ thể sau khi uống rượu bia
Cách tốt nhất để bảo vệ gan là kiểm soát chặt chẽ lượng rượu bia dung nạp vào cơ thể, bởi không có bất kỳ sản phẩm bổ sung nào có thể loại bỏ hoàn toàn độc tính của cồn [5]. Sau khi uống rượu, ưu tiên hàng đầu là bù nước và điện giải để hỗ trợ hệ tuần hoàn và tạo điều kiện cho thận đào thải các chất chuyển hóa. Nước lọc, nước khoáng hoặc nước dừa là những lựa chọn lành mạnh giúp phục hồi thể tích tuần hoàn bị mất do tác dụng lợi tiểu của cồn.
Bên cạnh việc uống đủ nước, một chế độ ăn nhẹ nhàng, giàu carbohydrate dễ tiêu và đạm sinh học giá trị cao sẽ cung cấp năng lượng cần thiết cho gan thực hiện quá trình giải độc. Thay vì tìm kiếm các viên uống đắt đỏ, việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng với các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên như rau xanh, củ quả tươi sẽ hỗ trợ hệ thống enzym nội sinh hoạt động hiệu quả hơn [1]. Nghỉ ngơi đủ giấc cũng là yếu tố quan trọng giúp cơ thể tự phục hồi và giảm thiểu tác hại của các gốc tự do phát sinh sau khi uống rượu.
Tựu trung lại, glutathione đóng vai trò bảo vệ thiết yếu trong tế bào gan, nhưng việc bổ sung qua đường uống sau khi uống rượu có sinh khả dụng thấp và không thể đảo ngược tức thì các tổn thương do cồn gây ra [3, 5]. Biện pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất luôn là sự điều độ trên bàn nhậu, kết hợp lối sống lành mạnh và bù nước hợp lý để cơ thể tự kích hoạt cơ chế hồi phục tự nhiên.
