Nhiều người bệnh mạn tính như tim mạch, huyết áp hay đái tháo đường thường tìm đến các loại thảo dược bổ trợ như bàn long sâm với hy vọng tăng cường sức đề kháng và phục hồi thể trạng nhanh hơn. Quan niệm "thuốc nam, thuốc bắc lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang" khiến không ít người tự ý sắc uống kết hợp cùng đơn thuốc tây hằng ngày mà không hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.

Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe rất lớn. Việc kết hợp dược liệu chưa chuẩn hóa với thuốc điều trị kéo dài có thể gây quá tải chuyển hóa gan, làm thay đổi hoàn toàn nồng độ thuốc trong máu và dẫn đến các tương tác nguy hại [1], [2].

Hệ thống men gan CYP450 hoạt động thế nào?

Để hiểu tại sao tương tác thảo dược - thuốc tây lại nguy hiểm, cần biết cách cơ thể xử lý các chất lạ khi dung nạp qua đường uống. Hầu hết các loại dược phẩm lâm sàng khi vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa pha I tại gan và ruột [3]. Hệ thống chịu trách nhiệm chính cho nhiệm vụ giải độc và chuyển hóa này là họ enzym cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) [3].

Các enzym CYP450 đóng vai trò thiết yếu trong việc biến đổi hoạt chất của thuốc thành các chất dễ đào thải ra ngoài cơ thể hoặc chuyển hóa tiền chất thành dạng có tác dụng điều trị [4]. Trong số đó, CYP3A là họ enzym phong phú nhất, có ý nghĩa lâm sàng hàng đầu, trong đó riêng phân nhóm CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 30% tổng số các loại thuốc điều trị hiện nay [5]. Khi các enzym này hoạt động bình thường, thuốc vào cơ thể sẽ duy trì được nồng độ ổn định, phát huy đúng tác dụng rồi tự đào thải.

Bàn long sâm và hoạt chất cornin tác động lên gan ra sao?

Bàn long sâm (tên khoa học thuộc chi Spiranthes) chứa nhiều hợp chất tự nhiên, trong đó hoạt chất sinh học cornin là thành phần được quan tâm trong hỗ trợ tim mạch [3]. Tuy nhiên, hoạt chất này lại có ảnh hưởng sâu sắc đến hệ men chuyển hóa thuốc của gan [3].

Một nghiên cứu thực nghiệm trong ống nghiệm năm 2021 đã đánh giá tác động của hoạt chất cornin nồng độ 100 micromol/L lên 8 dạng đồng phân CYP450 khác nhau (bao gồm CYP1A2, 2A6, 3A4, 2C8, 2C9, 2C19, 2D6 và 2E1) trong các vi thể gan người tổng hợp [3]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng cornin gây ức chế đáng kể hoạt động của 3 enzym quan trọng là CYP3A4, CYP2C9 và CYP2E1 theo cơ chế phụ thuộc liều lượng với các giá trị ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 9,20; 22,91 và 14,28 micromol/L (p < 0,05) [3].

Nghiên cứu cũng ghi nhận cornin ức chế enzym CYP3A4 theo cơ chế không cạnh tranh với hằng số ức chế Ki là 4,69 micromol/L, và đặc biệt sự ức chế này phụ thuộc vào thời gian với chỉ số KI/Kinact là 6,40/0,055 phút^-1 micromol^-1 [3]. Đối với hai enzym CYP2C9 và CYP2E1, cornin thể hiện sự ức chế cạnh tranh với hằng số Ki lần lượt là 11,31 và 6,54 micromol/L [3]. Những chỉ số này chứng minh cornin có khả năng làm chậm hoặc tê liệt tạm thời các enzym đảm nhận nhiệm vụ dọn dẹp độc chất và chuyển hóa thuốc chính của gan [3].

Nguy cơ quá tải gan và ngộ độc thuốc tích lũy

Khi enzym chuyển hóa bị ức chế, điều gì sẽ xảy ra với các loại thuốc người bệnh đang uống hằng ngày? Khi dùng đồng thời thảo dược và thuốc tây, các hợp chất trong thảo dược sẽ cạnh tranh vị trí gắn kết hoặc trực tiếp vô hiệu hóa hoạt động của enzym CYP450 [1], [4].

Khi các men gan như CYP3A4 hay CYP2C9 bị hoạt chất thảo dược kìm hãm, các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính không thể phân giải theo đúng tốc độ định mức [3], [2]. Thuốc sẽ bị ứ đọng lại trong tuần hoàn máu, làm tăng mạnh nồng độ thuốc tự do trong huyết tương vượt ngưỡng an toàn [4], [2]. Sự tích tụ này khiến nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ nghiêm trọng tăng vọt, biến liều điều trị thông thường thành một liều quá tải có độc tính, thậm chí gây độc trực tiếp cho tế bào gan [1], [4]. Ngược lại, nếu một thuốc cần men gan kích hoạt để phát huy tác dụng mà men gan bị ức chế, quá trình này sẽ thất bại và dẫn đến mất hoàn toàn hiệu quả điều trị bệnh [3], [4].

Các thụ thể lạ trong tế bào như thụ thể androstane cấu thành (CAR) và thụ thể pregnane X (PXR) có thể phản ứng với các chất lạ từ thảo dược bằng cách tăng biểu hiện nhiều gen tham gia chuyển hóa, bao gồm CYP450, hoặc nhiều chất lạ khác có thể gây ức chế enzym; cả cảm ứng hay ức chế CYP450 đều dẫn đến tương tác và độc tính [1].

Khoảng trống kiểm định và những hiểu lầm nguy hiểm

Hiện nay, nhiều người vẫn tin rằng các loại thảo dược tự nhiên lưu truyền trong dân gian thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng chung tùy thích với thuốc tây. Thậm chí nhiều chế phẩm thảo dược kết hợp nhiều thành phần được quảng bá rộng rãi nhưng chưa có bất kỳ quy chuẩn cụ thể nào về nồng độ hoạt chất [3].

Các loại thuốc tân dược trước khi được phê duyệt lưu hành tại Hoa Kỳ bắt buộc phải trải qua quá trình đánh giá chặt chẽ về tiềm năng ức chế hoặc cảm ứng hệ enzym CYP450 [1]. Ngược lại, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) hiện không yêu cầu điều tra tương tác giữa các chế phẩm bổ sung thảo dược với enzym CYP450, nhà sản xuất cũng không bị bắt buộc phải báo cáo biến cố bất lợi [1]. Do đó, phần lớn dữ liệu về độc tính trên gan của các thảo mộc hiện nay chỉ được phát hiện gián tiếp qua các báo cáo ca bệnh hoặc nghiên cứu hồi cứu [1].

Sự thiếu vắng rào cản kiểm định chất lượng khiến các sản phẩm dược liệu trôi nổi, không rõ nồng độ hoạt chất trở thành mối đe dọa thường trực với chức năng gan của người bệnh mạn tính [1].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đang mắc bệnh lý mạn tính cần điều trị dài ngày như bệnh mạch vành tim, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [2]. Đơn thuốc của nhóm này thường bao gồm các loại thuốc được chuyển hóa chính qua các enzym CYP3A4, CYP2C9 [3], [5]. Nếu tự ý dùng thêm thảo dược chứa cornin hay các chiết xuất tương tự, nồng độ thuốc huyết tương sẽ dao động thất thường, gây ra những tai biến tim mạch hoặc tụt huyết áp khó lường [3], [2].

Nhóm người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc người cao tuổi cũng tuyệt đối không nên tự ý phối hợp. Người cao tuổi vốn đã có chức năng chuyển hóa và đào thải thuốc suy giảm; việc nạp thêm các dược chất có tính ức chế men gan phụ thuộc liều lượng và thời gian như cornin sẽ đẩy cơ quan này vào tình trạng suy kiệt nhanh chóng [3], [1].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để tránh các tương tác nguy hại và bảo vệ chức năng gan khi điều trị bệnh mạn tính, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc quan trọng sau:

  • Luôn thông báo minh bạch cho bác sĩ điều trị danh sách tất cả các loại thảo dược, trà cây cỏ hay thực phẩm bổ sung đang dùng hoặc có ý định sử dụng. Tuyệt đối không tự ý dùng xen kẽ các bài thuốc truyền miệng với thuốc kê đơn [1], [2].
  • Không tự ý tăng liều, không sắc thuốc quá đặc hoặc uống liên tục các loại dược liệu trong thời gian dài mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc chuyên khoa, do các hoạt chất như cornin có tính ức chế men gan phụ thuộc nồng độ và tích lũy theo thời gian [3].
  • Thận trọng theo dõi các phản ứng bất thường của cơ thể như mệt mỏi kéo dài, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc các biểu hiện bất thường do quá liều thuốc tây. Khi xuất hiện dấu hiệu lạ, cần ngừng ngay sản phẩm thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan.

Tóm lại, thảo dược tự nhiên có thể đem lại một số lợi ích sinh học nhất định, nhưng không bao giờ là vô hại khi kết hợp tùy tiện với thuốc tây [3], [2]. Việc bảo vệ lá gan đòi hỏi người bệnh phải tỉnh táo, tôn trọng phác đồ điều trị chuyên khoa và tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu nào vào cơ thể.