Uống nước lá bung lai cùng thuốc tiểu đường: Nguy cơ tương tác thế nào?

Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng với mong muốn kiểm soát đường huyết nhanh chóng hoặc giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các loại thảo dược lưu truyền ở cộng đồng, lá bung lai (hay còn gọi là bông lai) thỉnh thoảng được người dân mách nhau đun nước uống hàng ngày để chữa bệnh.

Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp các loại nước lá dân gian này với phác đồ thuốc hạ đường huyết chuẩn của bác sĩ tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Nguy hiểm phổ biến và nghiêm trọng nhất từ sự phối hợp tự phát này chính là tương tác hiệp đồng, khiến chỉ số đường máu giảm đột ngột và mất kiểm soát, dẫn tới hôn mê hạ đường huyết nguy hiểm tính mạng.

Nguy cơ tương tác thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường

Bệnh nhân đái tháo đường type 2 phần lớn là người trung niên hoặc cao tuổi, thường mắc kèm các bệnh lý như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, suy tim hay xơ vữa mạch vành [5, 6]. Tình trạng dùng phối hợp nhiều nhóm thuốc (polypharmacy) diễn ra rất phổ biến ở nhóm đối tượng này, khiến nguy cơ xảy ra tương tác thuốc trở nên rất lớn [5, 6].

Khi đưa thêm bất kỳ hoạt chất bên ngoài nào vào cơ thể—bao gồm cả dịch sắc thảo dược dân gian—tương tác bất lợi rất dễ phát sinh ^[1]. Hiện tượng tương tác thuốc được định nghĩa là tình trạng tác dụng hoặc độc tính của một thuốc bị biến đổi do sự hiện diện của một chất khác, mang tính chất khó lường trước và không mong muốn trong điều trị lâm sàng ^[1]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một trung tâm y tế tuyến ba cho thấy, có tới 44,1% bệnh nhân đái tháo đường mắc bệnh đồng mắc gặp phải tương tác giữa thuốc hạ đường huyết và thuốc không hạ đường huyết ^[1]. Trong đó, 37,8% bệnh nhân gặp tương tác đơn lẻ giữa một thuốc hạ đường huyết và một thuốc điều trị khác, đa số trường hợp đòi hỏi phải theo dõi chặt chẽ trên lâm sàng ^[1].

Cơ chế khiến đường huyết bị hạ quá mức

Khi uống nước lá thảo dược không rõ thành phần cùng với thuốc tây, tương tác có thể diễn ra theo hai hướng chính: dược động học và dược lực học [5, 6]. Các tương tác dược động học thường làm thay đổi nồng độ thuốc tự do trong máu qua việc đẩy thuốc khỏi liên kết protein huyết tương, ức chế enzyme chuyển hóa ở gan hoặc giảm bài tiết qua thận ^[2].

Nhiều nghiên cứu dược lý đã chỉ ra cơ chế cụ thể của việc tăng hoạt tính hạ đường huyết. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1983 trên chuột và huyết thanh người chứng minh rằng mức độ liên kết protein của các thuốc nhóm sulfonylurea như gliclazide bị biến đổi rõ rệt khi có mặt các hoạt chất khác ở nồng độ điều trị, làm tăng tỷ lệ thuốc ở dạng tự do ^[3]. Kết quả thử nghiệm trên chuột của nghiên cứu này cho thấy tác dụng hạ đường huyết của gliclazide và chlorpropamide tăng vọt khi dùng kèm acetylsalicylic acid và phenylbutazone do tương tác cạnh tranh gắn kết protein ^[3].

Về mặt dược động học, khi nồng độ hoạt chất hạ đường huyết tự do trong huyết tương tăng cao, hoặc khi chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận bị cản trở, thuốc sẽ tích lũy kéo dài ^[2]. Đi kèm với đó là tương tác dược lực học: nếu nước thảo mộc có chứa các hợp chất cũng kích thích tuyến tụy hoặc tác động trực tiếp đến chuyển hóa glucose, sự cộng gộp tác dụng hạ đường huyết sẽ đưa người bệnh vào trạng thái hạ đường máu cực kỳ nghiêm trọng [5, 6].

Các bằng chứng nghiên cứu về tương tác hiệp đồng hạ đường huyết

Hiện tượng hiệp đồng làm tăng tác dụng hạ đường huyết ngoài ý muốn đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu với các nhóm chất khác nhau. Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 1992 trên thỏ, các nhà khoa học đã kiểm tra tương tác giữa các kháng sinh nhóm quinolone với hai thuốc hạ đường huyết uống là phenformin và glibenclamide ^[4]. Kết quả cho thấy các chất như ofloxacin, pefloxacin và sparfloxacin chỉ gây tăng tác dụng hạ đường huyết ở liều rất cao, nhưng riêng acid nalidixic ngay ở liều điều trị thông thường đã có khả năng làm tăng mạnh tác dụng hạ đường huyết của phenformin và glibenclamide ^[4].

Không chỉ các phân tử hóa dược, việc bổ sung các chất nội tiết cũng có thể dẫn đến hiệp đồng hạ đường máu đột ngột. Một nghiên cứu công bố năm 2019 về liệu pháp thay thế testosterone trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã cảnh báo rằng các hormone androgen có thể làm tăng cường tác dụng của thuốc hạ đường huyết ^[5]. Nghiên cứu báo cáo trường hợp lâm sàng xuất hiện cơn hạ đường huyết cấp tính chỉ sau 48 giờ dùng liệu pháp phối hợp cùng vildagliptin (nhóm ức chế DPP4), và tình trạng này chấm dứt ngay khi ngừng thuốc uống hạ đường huyết ^[5].

Những dẫn chứng trên khẳng định rằng hệ thống kiểm soát đường huyết của cơ thể rất nhạy cảm với việc phối hợp chất ngoại lai; các tác động hiệp đồng hoàn toàn có thể xảy ra nhanh chóng và gây tụt đường huyết đột ngột ^[5].

Nguy hiểm khôn lường từ dược liệu tự mua và dùng không kiểm soát

Một trong những sai lầm phổ biến của người bệnh đái tháo đường là cho rằng các loại lá cây tự hái, thuốc nam truyền miệng như lá bung lai là "lành tính" và không gây hại. Thực tế điều trị lâm sàng cho thấy kết quả ngược lại.

Một nghiên cứu năm 2017 phân tích các yếu tố nguy cơ gây hôn mê hạ đường huyết trên 194 bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã ghi nhận: tỷ lệ bệnh nhân tự ý mua và sử dụng các loại thuốc không theo đơn chiếm đến 22,16% ^[6]. Đáng lưu ý, nhóm bệnh nhân tự mua thuốc sử dụng có mức đường huyết lúc khởi phát cơn hôn mê hạ đường huyết thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng thuốc hạ đường huyết thương mại thông thường ^[6]. Nghiên cứu chỉ rõ các chế phẩm tự mua có thành phần không rõ ràng và liều lượng không được chuẩn hóa, dẫn tới nguy cơ biến cố hạ đường huyết cao hơn, diễn tiến phức tạp và khó kiểm soát hơn trong quá trình cấp cứu ^[6].

Nghiên cứu trên 194 bệnh nhân này cũng nhấn mạnh việc sử dụng các thuốc hạ đường huyết làm gia tăng tỷ lệ mắc hôn mê do hạ đường huyết so với việc điều chỉnh lối sống đơn thuần ^[6]. Hơn nữa, mức đường huyết ở bệnh nhân bị hôn mê còn chịu ảnh hưởng của thời tiết theo mùa; những bệnh nhân nhập viện vào mùa lạnh (mùa đông và mùa xuân) có nồng độ đường huyết thấp hơn đáng kể và các đợt hạ đường huyết diễn biến nặng nề hơn ^[6]. Nếu uống nước lá không chuẩn hóa liều lượng kết hợp với thuốc tây trong những điều kiện thời tiết này, nguy cơ suy giảm chuyển hóa và tụt đường huyết sâu càng trở nên trầm trọng ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc đái tháo đường

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là tin rằng "đường huyết càng hạ thấp càng tốt". Thực tế, hạ đường huyết là biến chứng cấp tính nguy hiểm hơn cả tăng đường huyết nhẹ, có thể dẫn đến lú lẫn, co giật, hôn mê và tổn thương não vĩnh viễn ^[6]. Việc tự ý kết hợp thêm các bài thuốc dân gian nhằm "đẩy nhanh hiệu quả" là quan niệm hết sức sai lầm.

Nhiều người cũng nghĩ rằng thảo dược tự nhiên không phải là thuốc nên không thể gây tương tác. Như các dữ liệu khoa học đã chỉ ra, tương tác giữa các hoạt chất có thể làm biến đổi liên kết protein, thay đổi mức độ thải trừ hoặc kích hoạt hiệp đồng dược lực học bất cứ lúc nào [3, 4, 5]. Ngoài ra, việc dùng phối hợp phức tạp nhiều thuốc còn làm gia tăng các tác dụng không mong muốn khác trong điều trị đái tháo đường type 2 ^[7].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả người bệnh đái tháo đường đang được điều trị bằng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin đều phải thận trọng tuyệt đối trước các loại nước sắc dân gian như lá bung lai ^[2]. Đặc biệt, những đối tượng sau có nguy cơ gặp biến cố cao nhất:

• Người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2: Đây là nhóm bệnh nhân thường có nhiều bệnh đồng mắc (tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa mỡ, suy tim), phải uống đồng thời nhiều loại thuốc và có chức năng gan thận suy giảm [5, 6].
• Bệnh nhân đang sử dụng các nhóm thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea hoặc đang dùng insulin: Tương tác thuốc dẫn đến tăng hoạt tính của các nhóm này rất dễ đẩy người bệnh vào trạng thái tụt đường huyết quá mức [2, 3, 5].
• Người có thể trạng yếu, ăn uống kém hoặc bệnh nhân có tiền sử suy vỏ thượng thận, đặc biệt là trong điều kiện thời tiết mùa đông lạnh giá khi các hormone nâng đường huyết nội sinh bị suy giảm tiết ^[6].

Khuyến cáo áp dụng an toàn và cân bằng

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho tính mạng, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc điều trị y khoa chuẩn:

• Tuyệt đối không tự ý ngâm, nấu hay uống nước lá bung lai cũng như bất kỳ loại thảo dược nào khi đang uống thuốc tây hạ đường huyết. Các chế phẩm không rõ thành phần chuẩn hóa mang rủi ro rất cao gây hạ đường huyết nghiêm trọng và khó lường ^[6].
• Duy trì việc dùng thuốc đúng liều lượng, đúng thời gian theo đơn của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Mọi sự thay đổi về đơn thuốc hoặc bổ sung thuốc mới đều cần có kế hoạch giám sát chặt chẽ từ nhân viên y tế ^[1].
• Tự theo dõi đường huyết định kỳ tại nhà bằng máy đo cá nhân. Nếu nhận thấy các dấu hiệu sớm của hạ đường huyết như run tay chân, vã mồ hôi, tim đập nhanh, hoa mắt, cần đo đường huyết ngay và xử trí theo hướng dẫn y tế (như uống nửa ly nước đường hoặc nước trái cây), sau đó đến cơ sở y tế gần nhất ^[6].
• Trao đổi minh bạch với bác sĩ điều trị về tất cả các loại thực phẩm bổ sung, bài thuốc thảo dược mà mình có ý định dùng trước khi sử dụng để được phân tích nguy cơ tương tác cụ thể [4, 5].

Tóm lại, kiểm soát đái tháo đường là quá trình theo dõi lâu dài và phối hợp chặt chẽ với thầy thuốc. Người bệnh không nên đặt cược sức khỏe vào các kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng như nước lá bung lai, tránh để xảy ra hậu quả hạ đường huyết nguy hiểm tới tính mạng.