Cây tai chuột (còn gọi là cây vảy ốc, mộc tiền tử) là vị thuốc dân gian quen thuộc thường được người dân hái đắp ngoài để trị mụn nhọt, chàm ngứa hoặc sắc nước uống để thanh nhiệt, tiêu viêm. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn liệu việc giã đắp ngoài da và sắc nước uống toàn thân có mức độ an toàn khác nhau như thế nào, và cách dùng nào hạn chế được nguy cơ tác dụng phụ hơn.

Về nguyên tắc dược lý học, việc sử dụng ngoài da tại chỗ luôn mang lại mức độ an toàn toàn thân cao hơn đáng kể so với việc uống trực tiếp vào đường tiêu hóa. Mặc dù các dữ liệu dược lý hiện đại so sánh trực tiếp cây tai chuột giữa hai đường dùng còn hạn chế, các bằng chứng y khoa về cơ chế dùng thuốc tại chỗ so với toàn thân đã làm sáng tỏ sự khác biệt rõ rệt về mức độ an toàn này.

Cơ chế tác động: Tại chỗ và toàn thân khác nhau ra sao?

Khi một hoạt chất được sử dụng theo đường đắp hoặc bôi ngoài da, thuốc tập trung nồng độ cao ngay tại vùng mô cần điều trị [1]. Nhờ đó, lượng hoạt chất hấp thu vào hệ tuần hoàn chung thường rất thấp [1]. Điều này giúp phát huy hiệu quả điều trị cục bộ mà tránh được hiện tượng phơi nhiễm toàn thân, từ đó giảm thiểu tối đa các tác dụng phụ nghiêm trọng [1].

Ngược lại, khi sắc uống, toàn bộ dịch chiết của thảo mộc sẽ đi qua đường tiêu hóa, hấp thu vào máu và phân bố khắp các cơ quan trong cơ thể. Quá trình này buộc dạ dày, gan và thận phải trực tiếp chuyển hóa và đào thải các hợp chất. Do đó, việc dùng đường uống luôn tiềm ẩn rủi ro phát sinh các biến cố toàn thân, đặc biệt là trên hệ tiêu hóa, gan và thận [2].

Các nghiên cứu dược lý đối chứng đã minh chứng rõ ràng sự khác biệt này. Cụ thể, một nghiên cứu năm 2006 so sánh giữa việc dùng gel bôi tại chỗ và viên uống nimesulide trên 34 bệnh nhân nội soi khớp gối đã tiến hành đo nồng độ hoạt chất trong dịch khớp và huyết tương bằng phương pháp HPLC [3]. Kết quả cho thấy nhóm bôi ngoài đạt nồng độ trong huyết tương chỉ là 11,8 ± 3,0 ng/ml, trong khi nhóm uống 2 lần mỗi ngày (liều 100 mg/lần, dùng 4-7 ngày) có nồng độ huyết tương lên tới 3631,9 ± 799,3 ng/ml [3]. Mức độ chênh lệch nồng độ trong máu gấp hàng trăm lần giải thích vì sao đường bôi ngoài da ít gây độc tính toàn thân hơn rất nhiều so với đường uống [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về mức độ an toàn của đường dùng?

Để so sánh mức độ an toàn giữa can thiệp tại chỗ và dùng toàn thân, y học hiện đại đã thực hiện nhiều phân tích gộp quy mô lớn.

Một phân tích gộp năm 2020 gồm 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về dung dịch bôi diclofenac cho thấy phương pháp dùng tại chỗ tránh được sự phơi nhiễm toàn thân của thuốc đường uống, giúp giảm tỷ lệ gặp biến cố bất lợi [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dung dịch bôi có hiệu quả giảm đau tương đương thuốc uống nhưng tỷ lệ biến cố toàn thân thấp tương đương nhóm chứng, tác dụng phụ chủ yếu chỉ là phản ứng da tại chỗ như khô da [1]. Khi so sánh trực tiếp trong thử nghiệm tương đương, dung dịch bôi ngoài da làm giảm đáng kể các biến cố tiêu hóa nghiêm trọng và chỉ số men gan bất thường so với đường uống, dù phản ứng kích ứng da cục bộ xuất hiện ở 27% bệnh nhân [1].

Một đánh giá hệ thống tổng hợp 16 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người cao tuổi (độ tuổi trung bình 60-67 tuổi) bị viêm khớp cũng chỉ ra rằng: các biến cố bất lợi như thiếu máu, biến đổi chức năng gan, bất thường ở thận và các biến cố tiêu hóa nghiêm trọng xảy ra thường xuyên hơn ở nhóm dùng đường uống [2]. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đa trung tâm trên 622 bệnh nhân của tác giả Tugwell và cộng sự, dung dịch bôi 1,5% đem lại hiệu quả giảm đau tương đương dạng uống (44% so với 49%, P=0.23) nhưng hạn chế được các biến cố tiêu hóa toàn thân [2].

Ngoài ra, một phân tích dữ liệu gộp năm 2011 cũng nhấn mạnh rằng việc dùng thuốc kháng viêm đường uống không chọn lọc làm tăng nguy cơ gặp biến cố tiêu hóa và tim mạch nghiêm trọng [4]. Nguy cơ này khiến các hướng dẫn lâm sàng phải khuyến cáo cẩn trọng khi dùng đường uống cho người cao tuổi hoặc người có bệnh nền tim mạch, tiêu hóa, thận [4]. Dạng dùng tại chỗ được đánh giá là giải pháp phù hợp hơn nhờ giảm thiểu nguy cơ toàn thân này [4].

Về các hoạt chất tự nhiên, nghiên cứu năm 2022 trên chuột đực C57BL/6 bị đau thần kinh khi dùng diosgenin (một loại saponin steroid) đường uống với liều 50 và 100 mg/kg trong 9 ngày ghi nhận cân nặng chuột không bị ảnh hưởng tiêu cực [5]. Nghiên cứu trích dẫn rằng liều uống lên tới 562,5 mg/kg không gây hại, nhưng liều từ 1125 mg/kg trở lên có thể gây tác động xấu, thậm chí tử vong ở động vật thực nghiệm [5]. Đáng chú ý, các tác giả lưu ý diosgenin là saponin steroid nên đường tiêm tĩnh mạch có thể gây tan máu và hoạt chất này bị thủy phân nhanh sau khi uống; nghiên cứu chưa đánh giá liệu đường uống có gây tan máu hay không và cần thêm nghiên cứu để xác nhận độ an toàn [5].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Nhìn nhận một cách khách quan, việc đắp ngoài da thảo dược như cây tai chuột có ưu thế vượt trội về việc khu trú tác động. Người bệnh có thể xoa dịu triệu chứng ngứa ngáy, mụn nhọt ngoài da mà không đưa các hoạt chất phức tạp vào tuần hoàn máu, tránh tạo gánh nặng chuyển hóa cho nội tạng [1], [2].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học đối với riêng cây tai chuột còn có giới hạn lớn:

  • Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng cụ thể trên người về cây tai chuột để xác định liều lượng sắc uống an toàn tối đa hay tỷ lệ hấp thu qua da.
  • Các dữ liệu so sánh đường dùng hiện tại chủ yếu được ngoại suy từ các mô hình nghiên cứu dược lý đối chứng của các hoạt chất kháng viêm tiêu chuẩn [1], [3], [2] hoặc mô hình độc tính hoạt chất thực vật trên động vật [5].
  • Đường đắp ngoài da tuy an toàn cho nội tạng nhưng vẫn có nguy cơ gây viêm da tiếp xúc, dị ứng hoặc kích ứng cục bộ [1], [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây tai chuột

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên sắc uống bao nhiêu cũng không độc". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào khi uống vào cơ thể đều phải qua gan và thận chuyển hóa. Thậm chí một số hợp chất tự nhiên như saponin ở liều cao thực nghiệm trên động vật đã được ghi nhận có thể gây nguy hiểm hoặc tử vong [5]. Do đó, việc tự ý sắc uống cây tai chuột đậm đặc hoặc kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nội tạng cao hơn nhiều so với việc chỉ dùng ngoài.

Hiểu lầm thứ hai là "đắp ngoài da thì hoàn toàn vô hại". Dù không gây tác dụng phụ toàn thân, việc giã đắp thảo mộc tươi không đảm bảo vệ sinh lên các vùng da đang bị trầy xước, chàm lở loét có thể dẫn đến nhiễm trùng thứ phát hoặc gây kích ứng da tại chỗ [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

  • Người có bệnh lý tiêu hóa, tiền sử loét dạ dày, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận: Tuyệt đối không tự ý sắc uống các loại nước lá cây tai chuột khi chưa có chỉ định của thầy thuốc, bởi đường uống làm tăng phơi nhiễm toàn thân và có thể gây biến cố bất lợi cho các cơ quan này [1], [2], [4].
  • Người cao tuổi, người có nhiều bệnh nền: Nhóm đối tượng này có nguy cơ gặp biến cố tim mạch, thận và tiêu hóa cao hơn khi sử dụng các chất tác động toàn thân, do đó cần ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại chỗ an toàn [1], [4].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn của cây tai chuột trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú; dữ liệu hiện có về độc tính liều dùng chủ yếu thực hiện trên động vật [5], do đó nhóm này không nên tự ý sắc uống.
  • Người có cơ địa da mẫn cảm: Khi đắp ngoài, cần thận trọng với nguy cơ khô da, mẩn đỏ hoặc viêm da tiếp xúc cục bộ [1], [2].

Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Để tận dụng kinh nghiệm dân gian mà vẫn đảm bảo an toàn, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  1. Ưu tiên dùng ngoài da: Với các tình trạng mụn nhọt nhẹ hoặc chàm ngứa cục bộ, nên ưu tiên biện pháp dùng ngoài da thay vì vội vã sắc uống, nhằm hạn chế tối đa việc đưa hoạt chất vào máu [1].
  2. Đảm bảo vệ sinh dược liệu: Khi đắp ngoài, lá cây tai chuột phải được rửa thật sạch, ngâm qua nước muối loãng để loại bỏ vi khuẩn và bụi bẩn. Không đắp lên vết thương hở sâu hoặc vùng da đang có dấu hiệu nhiễm trùng nặng.
  3. Thử phản ứng trước khi dùng: Bôi hoặc đắp thử một lượng nhỏ nước cốt thảo mộc lên vùng da cổ tay trước khi dùng diện rộng để kiểm tra nguy cơ kích ứng hoặc dị ứng da tại chỗ [1].
  4. Cẩn trọng với đường uống: Chỉ dùng cây tai chuột theo đường sắc uống với lượng vừa phải khi có sự hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa, mệt mỏi hoặc dị ứng, cần ngừng sử dụng ngay lập tức.

Tóm lại, giữa việc đắp ngoài da và sắc uống cây tai chuột, phương pháp đắp ngoài luôn có mức độ an toàn toàn thân vượt trội hơn nhờ hạn chế được phơi nhiễm vào tuần hoàn chung. Tuy nhiên, người dân cần giữ vệ sinh khi sơ chế đắp ngoài và tuyệt đối không lạm dụng việc sắc uống khi chưa tham vấn ý kiến chuyên gia y tế.