Nhiều người khi gặp các chứng đau nhức xương khớp kinh niên thường có thói quen tìm kiếm các loại dược liệu tự nhiên để sắc uống dài ngày với hy vọng trị dứt điểm đau nhức. Trong y học cổ truyền Đông Á, hải phong đằng (Piper kadsura) là vị thuốc phổ biến với hơn 2.000 năm lịch sử dùng chữa phong thấp và đau mỏi khớp [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này kéo dài hoặc dùng sai liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.
Hải phong đằng mang lại nhiều hoạt tính chống viêm, giảm đau hữu ích nhưng các tài liệu nghiên cứu hiện đại chưa xác định ngưỡng liều sắc độc lập an toàn tuyệt đối cho người dùng [1]. Việc lạm dụng hoặc dùng bài thuốc sắc liên tục trong thời gian dài có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa do ức chế enzym bảo vệ dạ dày [2]. Vì vậy, người bệnh chỉ nên dùng hải phong đằng với liều vừa phải theo chỉ dẫn y khoa, tuyệt đối không tự ý dùng thay thế thuốc điều trị chính.
Cơ chế tác động và rủi ro dạ dày khi dùng kéo dài
Hải phong đằng chứa lượng lớn các hợp chất tự nhiên mang hoạt tính sinh học đa dạng. Đến nay, các nhà khoa học đã phân lập được 208 hợp chất bao gồm phenylpropanoid, alkaloid, terpenoid, steroid, flavonoid và 379 loại tinh dầu từ dược liệu này [1]. Những thành phần này tạo nên tác dụng chống viêm, chống oxy hóa và giảm đau thông qua việc tác động vào nhiều chu trình sinh hóa của cơ thể [1].
Tuy nhiên, cơ chế chống viêm của hải phong đằng cũng chính là nguồn cơn dẫn đến các tác dụng phụ đối với hệ tiêu hóa. Một nghiên cứu ống nghiệm tiến hành năm 2001 cho thấy chiết xuất n-hexane của Piper kadsura có hoạt tính ức chế mạnh mẽ hai enzym chuyển hóa acid arachidonic là 5-lipoxygenase (5-LOX) và cyclooxygenase-1 (COX-1) [2]. Chiết xuất này cho kết quả ức chế tạo leukotriene tốt nhất trong số 19 loài thuộc chi Piper được khảo sát [2]. Enzym COX-1 vốn đóng vai trò tạo ra các prostaglandin bảo vệ niêm mạc dạ dày và duy trì tưới máu đường ruột. Khi người bệnh lạm dụng dược liệu, việc ức chế COX-1 kéo dài có thể làm giảm lớp chất nhầy bảo vệ, gây kích ứng dạ dày, ợ chua, cồn cào hoặc dẫn tới viêm loét niêm mạc tiêu hóa.
Bên cạnh đó, hợp chất neolignan kadsurenin F phân lập từ hải phong đằng khi thử nghiệm trên nguyên bào sợi lưỡng bội bình thường của người và trên ruồi giấm (Drosophila) cho thấy khả năng làm tăng tải lượng oxy hóa và ức chế hoạt động của proteasome [3]. Sự suy giảm chức năng bảo vệ tế bào này là một tín hiệu cảnh báo rằng việc tiếp xúc kéo dài với nồng độ cao của các hoạt chất trong dược liệu có thể ảnh hưởng bất lợi đến sự cân bằng sinh học của mô lành.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hải phong đằng?
Các nghiên cứu hiện đại đã phân tích sâu các khía cạnh dược lý của vị thuốc này nhằm kiểm chứng kinh nghiệm truyền thống:
Tổng quan hệ thống công bố năm 2025: Nghiên cứu rà soát toàn diện các tài liệu y học cổ truyền và dữ liệu điện tử (Web of Science, PubMed, Google Scholar, CNKI) khẳng định hải phong đằng có hiệu quả phòng ngừa và điều trị bệnh thấp khớp khi dùng đơn độc, trong bài thuốc phối ngũ hoặc các món ăn bài thuốc Đông y [1]. Các thử nghiệm dược lý xác nhận chiết xuất dược liệu có hoạt tính kháng yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (anti-PAF), chống viêm, giảm đau, chống oxy hóa, kháng virus, hỗ trợ chống ung thư và bảo vệ thần kinh trước bệnh Alzheimer [1]. Tuy vậy, tổng quan nhấn mạnh nghiên cứu dược động học về vị thuốc này vẫn còn thiếu hụt nghiêm trọng và chưa có tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng đồng nhất [1].
Thử nghiệm bảo vệ thần kinh năm 2025: Nghiên cứu đánh giá chiết xuất hải phong đằng cùng hai hoạt chất hancinone và futoquinol trên tế bào PC-12 và N9 gây độc bởi Abeta25-35, kết hợp mô hình chuột mắc bệnh Alzheimer [4]. Kết quả chỉ ra chiết xuất và các hoạt chất kích hoạt trục SIRT1/PPARgamma/GLUT1, giúp phục hồi quá trình đường phân, giảm stress oxy hóa và nâng cao tỷ lệ sống của tế bào [4]. Trên chuột thí nghiệm, chiết xuất làm giảm tổn thương tế bào thần kinh, tăng cường trí nhớ, đồng thời điều hòa trục ruột - não thông qua việc gia tăng các vi khuẩn có lợi như Lactobacillus trong đường ruột [4].
Thử nghiệm bảo vệ tế bào sụn năm 2021: Nghiên cứu trên dòng tế bào sụn SW1353 của người bị tổn thương bởi hydrogen peroxide (H2O2) ghi nhận chiết xuất hải phong đằng thu được bằng vi sóng và sắc ký có hoạt tính quét gốc tự do tương đương vitamin C [5]. Chiết xuất giúp giảm chết tế bào thông qua điều hòa ba con đường tín hiệu JNK, MEK/ERK và p38, kích hoạt các enzym chống oxy hóa nội sinh gồm SOD-2, GPx và CAT [5]. Các chất định danh chính trong dịch chiết gồm bicyclo[2.2.1]heptan-2-ol-1,7,7-trimethyl-,(1S-endo)-, alpha-humulene và hydroxychavicol [5].
Nghiên cứu về phổi và huyết áp năm 1989: Thử nghiệm trên chuột cống tiêm nội mạch yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF) hoặc nội độc tố cho thấy dùng trước chiết xuất thân cây hải phong đằng giúp giảm nhẹ tình trạng hạ huyết áp động mạch và giảm phù phổi tính thấm cao nhờ đối kháng thụ thể PAF [6].
Nghiên cứu kháng viêm năm 2024: Phân lập neolignan kadsurenin F từ hải phong đằng ghi nhận khả năng đảo ngược hiện tượng viêm và ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 khi bị kích thích bởi LPS [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm cho thấy hải phong đằng có cơ sở sinh học rõ ràng trong việc hỗ trợ giảm viêm sưng, chống thoái hóa mô sụn và chống oxy hóa [1], [5]. Các tác dụng này giải thích vì sao vị thuốc thường xuyên góp mặt trong các đơn thuốc chữa đau nhức xương khớp và tê bì chân tay cổ truyền.
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn tồn tại nhiều khoảng trống lớn. Hầu hết các thử nghiệm hiệu lực chỉ mới dừng lại ở mức độ tế bào nhân tạo hoặc động vật thí nghiệm gặm nhấm [4], [3], [5], [6]. Chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để xác định liều uống chuẩn xác, sinh khả dụng của các hoạt chất sau khi qua đường tiêu hóa cũng như độ an toàn toàn thân khi dùng dài ngày [1]. Việc thiếu vắng dữ liệu nghiên cứu dược động học đồng nghĩa với việc chúng ta chưa nắm rõ chu kỳ bán thải và độc tính tích lũy của dược liệu [1].
Nguy cơ nhầm lẫn dược liệu trên thị trường
Một mối nguy hiểm lớn đối với người sử dụng là tình trạng giả mạo hoặc nhầm lẫn dược liệu thô. Do nguồn tài nguyên hải phong đằng tự nhiên có giới hạn, trên thị trường xuất hiện nhiều vị thuốc giả danh khó phân biệt bằng mắt thường [7].
Năm 2014, một nghiên cứu quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) đã phân tích quan hệ tương đồng giữa hải phong đằng (Piper kadsura) và các loài dễ bị nhầm lẫn trong cùng chi [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đỉnh chung giữa Piper kadsura với Piper wallichii và Piper laetispicum lên tới trên 77% (tỷ lệ đỉnh biến thiên dưới 30%), thể hiện mối quan hệ rất gần gũi [7]. Sự tương đồng giữa hải phong đằng với hồ tiêu (Piper nigrum) và hồ tiêu lá mác (Piper boehmeriaefolium) là 61%, trong khi với trầu không (Piper betle) chỉ đạt 44% [7]. Kỹ thuật phổ đạo hàm bậc hai FTIR giúp định danh chính xác dược liệu nhằm bảo đảm an toàn dùng thuốc [7]. Người tiêu dùng nếu mua dược liệu trôi nổi, không rõ nguồn gốc sẽ đối mặt nguy cơ dùng nhầm loài cây khác, gây ngộ độc hoặc mất hiệu quả điều trị.
Lưu ý rằng cần tránh nhầm lẫn giữa chi Hồ tiêu (Piper, họ Piperaceae) chứa hải phong đằng (Piper kadsura) với chi Nắm cơm (Kadsura, họ Schisandraceae) - một chi thực vật khác cũng gồm 29 loài phân bố ở Đông Á và Đông Nam Á chuyên dùng chữa phong thấp và bệnh gan [8].
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo dược Đông y là lành tính tuyệt đối và có thể đun nước uống hàng ngày thay nước lọc để phòng bệnh phong thấp. Đây là quan niệm sai lầm, bởi hải phong đằng chứa các alkaloid và amide có hoạt tính sinh học mạnh [1], [2]. Việc dùng tùy tiện không có liều lượng kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược có thể chữa khỏi dứt điểm viêm khớp hay thoái hóa khớp thoái triển. Bệnh lý sụn khớp liên quan chặt chẽ đến quá trình lão hóa tự nhiên, tải trọng cơ học và phản ứng viêm cục bộ [5]. Dược liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ ức chế phản ứng viêm và giảm stress oxy hóa chứ không thể tái tạo hoàn toàn cấu trúc sụn đã biến dạng [5].
Ai nên thận trọng khi dùng hải phong đằng?
Người có tiền sử đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa cần đặc biệt cẩn trọng. Do dược liệu ức chế enzym COX-1 tham gia bảo vệ niêm mạc ruột và dạ dày [2], người bệnh rất dễ bùng phát cơn đau thượng vị hoặc xuất huyết tiêu hóa nếu tự ý dùng.
Người đang dùng thuốc kháng đông máu, thuốc chống ngưng tập tiểu cầu cần tránh tự dùng dược liệu. Nghiên cứu xác nhận hải phong đằng có tác dụng kháng yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (anti-PAF) [1], [6]. Việc kết hợp bừa bãi có thể làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu.
Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện nay chỉ tập trung trên mô hình động vật và tế bào [4], [3], [5], [6]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý dùng. Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính hoặc đang điều trị thuốc tây y cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh không nên tự ý tìm mua hải phong đằng trôi nổi để tự bốc thuốc hay tăng liều sắc uống tại nhà [7]. Khi cần hỗ trợ trị phong thấp hay đau mỏi khớp, hãy thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch và kê đơn liều lượng vừa phải theo thể trạng cá nhân.
Để giảm thiểu kích ứng lên niêm mạc ống tiêu hóa, các bài thuốc sắc chứa hải phong đằng nên được uống sau khi ăn no khoảng 30 đến 45 phút, tránh uống khi bụng đói. Trong quá trình dùng thuốc, cần theo dõi sát các phản ứng cơ thể. Nếu xuất hiện cảm giác cồn cào ruột, buồn nôn, đau rát vùng thượng vị hoặc phân đen, cần ngưng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra.
Hải phong đằng là vị thuốc quý với tiềm năng chống viêm và giảm đau cơ xương khớp phong phú [1]. Dù vậy, thảo dược không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực và đòi hỏi sự thận trọng cao độ khi dùng để bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi nguy cơ kích ứng.
