Bối cảnh và lời đồn về vị thuốc cổ truyền

Hải phong đằng (tên khoa học: Piper kadsura) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, thường được dùng để trừ phong thấp, thông kinh hoạt lạc và giảm đau xương khớp [1]. Thời gian gần đây, trên các diễn đàn sức khỏe xuất hiện nhiều thông tin cho rằng thảo dược này có khả năng "bảo vệ tế bào thần kinh", thậm chí hỗ trợ phục hồi não bộ sau các biến cố thiếu máu cục bộ hay đột quỵ.

Những lời đồn thổi lan truyền khiến nhiều người tìm mua hải phong đằng tự sắc uống với hy vọng ngừa tai biến. Tuy nhiên, liệu tác dụng bảo vệ thần kinh của thảo dược này là sự thật khoa học hay chỉ là sự phóng đại từ kinh nghiệm dân gian? Câu trả lời đòi hỏi góc nhìn cẩn trọng dựa trên các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm hiện có.

Trả lời ngắn: Thực tế hay lời đồn?

Tuyên bố hải phong đằng có hoạt tính bảo vệ tế bào thần kinh là có cơ sở khoa học nhất định, nhưng hiện chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng [2], [1], [3]. Các hoạt chất chiết xuất từ thân cây này, đặc biệt là nhóm neolignan và hợp chất liên quan, đã ghi nhận khả năng bảo vệ tế bào thần kinh nuôi cấy trước các tác nhân gây tổn thương [2], [3].

Tuy nhiên, khẳng định dược liệu này có thể dùng như thuốc điều trị thiếu máu não hay tai biến ở người là hoàn toàn chưa được kiểm chứng trên lâm sàng [1]. Toàn bộ dữ liệu tích cực đến nay mới chỉ ghi nhận trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật [2], [3]. Do đó, người bệnh không thể tùy tiện sử dụng để thay thế thuốc chữa bệnh.

Cơ chế tác động: Lignan và hoạt chất bảo vệ tế bào ra sao?

Để hiểu vì sao hải phong đằng thu hút giới nghiên cứu, cần nhìn vào thành phần hóa học phong phú của nó. Thảo dược này chứa hơn 208 hợp chất đã được phân lập, bao gồm phenylpropanoid, alkaloid, terpenoid, flavonoid và 379 loại tinh dầu [1]. Các chất chiết xuất thể hiện nhiều hoạt tính sinh học như kháng yếu tố kích hoạt tiểu cầu, chống viêm, giảm đau và chống oxy hóa [1].

Ở cấp độ tế bào, khi xảy ra tổn thương hoặc stress oxy hóa, tế bào thần kinh dễ bị thoái hóa hoặc bước vào quá trình tự chết (apoptosis). Các hợp chất phân lập từ hải phong đằng thể hiện khả năng ức chế quá trình chết theo chương trình này, đồng thời hỗ trợ điều hòa cơ chế tự thực (autophagy) để dọn dẹp các thành phần hư hỏng trong tế bào [3].

Ngoài ra, các thành phần hoạt tính như Hancinone và Futoquinol từ hải phong đằng còn can thiệp vào quá trình chuyển hóa năng lượng, kích hoạt trục truyền tín hiệu SIRT1/PPARgamma/GLUT1, phục hồi quá trình đường phân và giảm thiểu gốc tự do oxy hóa [2]. Nhờ các cơ chế đa chiều này, tế bào thần kinh duy trì được tỷ lệ sống sót cao hơn trước các độc chất [2], [3].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì?

Để kiểm chứng tác động thực sự của thảo dược này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.

Năm 2022, một nghiên cứu chuyên sâu về hóa thực vật học đã phân lập 4 neolignan mới và 3 amide alkaloid mới, cùng 12 hợp chất đã biết từ thân cây hải phong đằng [3]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm tác dụng bảo vệ thần kinh của các hợp chất này trên tế bào thần kinh PC12 bị gây độc bởi peptide Abeta25-35 [3]. Kết quả cho thấy 8 hợp chất thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào đáng kể với nồng độ hiệu quả bán phần (EC50) dao động từ 3,06 đến 29,3 micromol/L [3]. Khi chọn lọc 3 hợp chất tiêu biểu để kiểm tra sâu hơn, nhóm tác giả ghi nhận chúng hoạt động bằng cách làm giảm apoptosis và tăng cường autophagy trên dòng tế bào tổn thương [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trên nuôi cấy tế bào PC12 nhân tạo, chưa đánh giá trực tiếp trên mô hình thiếu máu cục bộ sống.

Một nghiên cứu khác công bố năm 2025 đã làm rõ thêm cơ chế của dịch chiết hải phong đằng cùng hai thành phần hoạt tính Hancinone và Futoquinol [2]. Thử nghiệm được tiến hành trên hai dòng tế bào thần kinh PC-12 và N9 bị gây độc bởi Abeta25-35, kết hợp mô hình chuột [2]. Kết quả phân tích tế bào và đo chuyển hóa Seahorse cho thấy chiết xuất và các hoạt chất cải thiện đáng kể khả năng sống sót của tế bào, phục hồi chức năng đường phân và giảm stress oxy hóa nhờ hoạt hóa trục SIRT1/PPARgamma/GLUT1 [2]. Trên mô hình chuột, dịch chiết giúp giảm nhẹ tổn thương nơ-ron và cải thiện chức năng nhận thức, song song với việc làm giàu các vi khuẩn có lợi như Lactobacillus trong đường ruột [2]. Dù vậy, mô hình bệnh lý này tập trung vào thoái hóa thần kinh dạng Alzheimer chứ chưa phản ánh trọn vẹn tình trạng thiếu máu cục bộ cấp tính.

Bên cạnh đó, bài tổng quan năm 2025 về dược lý học dân tộc đã xác nhận hải phong đằng có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh, chống viêm và kháng oxy hóa [1]. Tuy nhiên, bài viết cũng nhấn mạnh nhiều cơ chế dược lý vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, thiếu hụt nghiên cứu dược động học (cách cơ thể hấp thu, phân bố, chuyển hóa) và chưa có quy chuẩn kiểm soát chất lượng đồng nhất [1].

(Lưu ý: Các nghiên cứu khác về chiết xuất họ Hồ tiêu như phân đoạn dichloromethane hay piperine trên mô hình thắt động mạch não giữa pMCAO [4], [5], [6] được tiến hành trên Piper nigrum, Piper longum hoặc hoạt chất tinh khiết, không phải hải phong đằng nên không được dùng làm căn cứ suy diễn cho dược liệu này).

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng

Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng sinh học rất lớn của neolignan và dịch chiết hải phong đằng [2], [1], [3]. Chúng mở ra hy vọng tìm kiếm các phân tử thuốc mới hỗ trợ ngăn chặn quá trình thoái hóa và hoại tử tế bào thần kinh.

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa petri phòng thí nghiệm đến cơ thể người là rất xa. Các thử nghiệm in vitro chỉ chứng minh hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với tế bào ở nồng độ nhất định sẽ tạo ra phản ứng [3]. Trên thực tế, khi uống dược liệu thô, các neolignan này có vượt qua được hàng rào máu não hay không, nồng độ trong máu đạt bao nhiêu, và chuyển hóa qua gan ra sao vẫn là những câu hỏi lớn chưa có lời giải đáp [1]. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân bị tai biến mạch máu não hay tổn thương thần kinh do thiếu máu cục bộ.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng nghiên cứu hoạt chất chiết xuất với việc uống nước sắc thảo dược thô. Trong nghiên cứu, các neolignan được cô lập tinh khiết ở nồng độ micromol nhất định để tạo ra hiệu lực [3]. Việc đun sắc cây hải phong đằng theo cách dân gian không đảm bảo cung cấp đủ hàm lượng hoạt chất này để tạo ra tác dụng tương đương.

Một sai lầm nguy hiểm khác là tin rằng thảo dược tự nhiên có thể làm tan cục máu đông hoặc "cấp cứu" đột quỵ. Đột quỵ thiếu máu não là tình trạng cấp tính đòi hỏi can thiệp y tế khẩn cấp trong khung "giờ vàng". Việc chậm trễ đưa bệnh nhân đi cấp cứu để tự ý cho uống nước sắc hải phong đằng có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng hoặc tàn tật vĩnh viễn.

Ai nên thận trọng?

Mặc dù là vị thuốc y học cổ truyền lâu đời, việc sử dụng hải phong đằng đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1].

Những người chuẩn bị phẫu thuật, người có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần hết sức cẩn trọng vì chiết xuất từ cây có hoạt tính kháng yếu tố kích hoạt tiểu cầu [1].

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý dùng do chưa có đủ dữ liệu an toàn về mặt độc tính và chuyển hóa [1]. Những người mắc các bệnh mạn tính về gan, thận cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc nào chứa dược liệu này.

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu quan tâm đến các giá trị sức khỏe của hải phong đằng, người tiêu dùng cần tuân thủ cách tiếp cận thận trọng:

  • Không tự ý thu hái hay mua các loại thân cây trôi nổi trên mạng để sắc uống phòng tai biến. Việc kiểm soát chất lượng thảo dược này trên thị trường hiện vẫn còn nhiều bất cập [1].
  • Chỉ sử dụng khi có chỉ định và đơn kê cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền, tuân thủ đúng liều lượng phối ngũ trong các bài thuốc phong thấp theo y văn đã được chuẩn hóa [1].
  • Để bảo vệ sức khỏe não bộ và phòng ngừa tổn thương thiếu máu cục bộ, các biện pháp có bằng chứng rõ ràng nhất vẫn là kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, duy trì chế độ ăn uống khoa học và tập thể dục đều đặn.

Kết luận

Hải phong đằng và các neolignan chứa trong thảo dược này thực sự thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào thần kinh đầy hứa hẹn trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm [2], [3]. Tuy nhiên, việc xem đây là giải pháp bảo vệ thần kinh hay chữa trị thiếu máu não trên người hiện vẫn dừng lại ở mức tiềm năng, chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực [1]. Người dân cần tiếp nhận thông tin tỉnh táo, không tự ý dùng dược liệu thay thế cho các can thiệp y tế chính thống.