Người bệnh suy giáp dùng thảo dược cần chú ý gì?
Người mắc bệnh suy giáp thường phụ thuộc vào việc bổ sung hormone thay thế hàng ngày bằng hoạt chất levothyroxine để duy trì chuyển hóa bình thường của cơ thể. Để giảm mệt mỏi hoặc kiểm soát các vấn đề về giọng nói, viêm họng hay hô hấp, nhiều người tìm đến các loại thảo mộc truyền thống, trong đó có Hedge mustard (còn gọi là cây húng dậu, họ Cải). Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc điều trị tuyến giáp tiềm ẩn nhiều nguy cơ làm giảm hiệu quả điều trị hoặc khiến bệnh nặng hơn.
Việc dùng chung các chế phẩm thảo mộc hay dưỡng chất bổ sung cùng lúc với thuốc hormone tuyến giáp có an toàn hay không là câu hỏi lớn của rất nhiều người bệnh. Hoạt chất levothyroxine rất nhạy cảm với các yếu tố gây cản trở hấp thu và chuyển hóa, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cẩn trọng khi đưa bất kỳ chất lạ nào vào cơ thể.
Về bản chất, thảo dược họ Cải như Hedge mustard chứa các hợp chất lưu huỳnh sinh học, đặc biệt là các dẫn xuất isothiocyanate sinh ra từ quá trình thủy phân glucosinolate. Tuy nhiên, hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp nào khảo sát cụ thể tương tác dược lực học giữa Hedge mustard hay dẫn xuất isothiocyanate từ loài cây này với levothyroxine trên người bệnh suy giáp. Các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ ghi nhận các tương tác thuốc, tương tác thức ăn và ảnh hưởng của dạng bào chế lên hiệu quả điều trị của levothyroxine.
Do chưa có nghiên cứu chuyên sâu về Hedge mustard trên bệnh nhân suy giáp, người bệnh không được tự ý sử dụng loài cây này song song với thuốc mà chưa qua ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Mọi nguy cơ suy giảm tác dụng của thuốc bổ sung hormone đều có thể kéo theo những bất ổn nghiêm trọng về sức khỏe.
Bản chất levothyroxine và thách thức trong điều chỉnh liều
Levothyroxine là giải pháp hàng đầu và tối ưu trong điều trị bệnh suy giáp nhằm khôi phục thể trạng tốt và đưa nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) về mức ổn định [1]. Các xét nghiệm chức năng tuyến giáp, tiêu biểu là nồng độ TSH và nồng độ thyroxine tự do (FT4), đóng vai trò quan trọng nhất trong việc theo dõi và đánh giá hiệu quả điều trị của thuốc [2].
Dù việc dùng hormone tổng hợp levothyroxine nhìn chung đơn giản và hiệu quả, thống kê cho thấy có tới 30% đến 50% người dùng thuốc không đạt được mức bình giáp sinh hóa tối ưu [1]. Ngoài ra, vẫn có một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân cảm thấy không hài lòng với kết quả điều trị dù chỉ số xét nghiệm TSH đã về ngưỡng bình thường [1].
Nguyên nhân dẫn tới sự chênh lệch này đến từ sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân, các bệnh lý đi kèm và đặc biệt là tương tác thuốc [1]. Việc hấp thu và chuyển hóa hormone tuyến giáp rất dễ bị can thiệp bởi nhiều hoạt chất khác nhau, làm thay đổi nồng độ thuốc tự do trong máu.
Nếu đưa các chất có hoạt tính sinh học từ thực vật vào cơ thể mà không kiểm soát, sinh khả dụng của thuốc có thể bị đe dọa nghiêm trọng. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ mọi chất đưa vào cùng thời điểm điều trị.
Những phát hiện từ các nghiên cứu tương tác với levothyroxine
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện nhằm tìm hiểu những chất làm thay đổi hoạt tính của levothyroxine hoặc không gây ảnh hưởng. Một thử nghiệm cắt ngang tiến hành trên 41 bệnh nhân suy giáp đang dùng levothyroxine với liều 50 đến 150 microgam/ngày được cho dùng đồng thời thuốc hạ mỡ máu simvastatin với liều 20 mg/ngày trong 3 tháng [2]. Kết quả cho thấy nồng độ TSH (P=0,77) và FT4 (P=0,76) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa thời điểm trước và sau 3 tháng phối hợp điều trị [2]. Nghiên cứu này kết luận việc dùng đồng thời simvastatin không gây tương tác đáng kể làm suy giảm tác dụng của levothyroxine [2].
Ngược lại, báo cáo ca lâm sàng ghi nhận tương tác thuốc đáng lo ngại khi kết hợp các thuốc thần kinh [3]. Ở một nữ bệnh nhân suy giáp do viêm tuyến giáp Hashimoto đang dùng levothyroxine ổn định cùng thuốc chống trầm cảm sertraline (100 mg/ngày), khi được bổ sung thêm mianserin (30 mg/ngày), bệnh nhân đã xuất hiện đầy đủ các triệu chứng lâm sàng và chỉ số xét nghiệm điển hình của suy giáp nặng hơn [3]. Nguyên nhân được chỉ ra là cả hai thuốc thần kinh này đều chuyển hóa qua hệ enzym cytochrom P450 ở gan (đặc biệt là CYP 2D6 và CYP 3A4), dẫn đến tương tác làm giảm hiệu lực của hormone tuyến giáp [3]. Sau khi ngừng mianserin, toàn bộ biểu hiện và dấu hiệu suy giáp đã biến mất hoàn toàn [3].
Một nghiên cứu khác khảo sát trên 11 bệnh nhân ung thư (gồm 1 ca u mô đệm đường tiêu hóa và 10 ca ung thư tuyến giáp thể tủy) điều trị bằng thuốc imatinib [4]. Trong số này, 8 bệnh nhân đã phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp và đang dùng levothyroxine, còn 3 bệnh nhân vẫn còn tuyến giáp tại chỗ [4]. Kết quả theo dõi cho thấy toàn bộ 8 bệnh nhân đã cắt tuyến giáp đều xuất hiện triệu chứng suy giáp, với nồng độ TSH tăng vọt lên mức trung bình 384% ± 228% so với giới hạn trên bình thường [4]. Ngược lại, 3 bệnh nhân còn nguyên tuyến giáp vẫn duy trì trạng thái bình giáp cả về triệu chứng lẫn sinh hóa [4].
Ảnh hưởng từ các thuốc kháng virus cũng được cảnh báo qua báo cáo ca bệnh ở một phụ nữ mang thai 37 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt tuyến giáp điều trị bướu đa nhân lành tính [5]. Bệnh nhân dùng levothyroxine khởi đầu 75 microgam/ngày, đồng thời duy trì thuốc kháng HIV chứa abacavir-lamivudine và lopinavir-ritonavir [5]. Dù liều levothyroxine đã được tăng dần lên tới 175 microgam/ngày, nồng độ TSH của bệnh nhân vẫn tăng cao dai dẳng lên tới 125,89 muIU/mL [5]. Khi nghi ngờ ritonavir gây cản trở và đổi phác đồ sang dùng dolutegravir, nồng độ TSH đã trở về bình thường trong vòng 4 tháng, liều levothyroxine sau đó được hạ dần xuống mức ổn định 125 microgam/ngày [5]. Thang đo xác suất tương tác thuốc đạt 6/11 điểm, xác nhận tương tác có khả năng xảy ra rất cao và đòi hỏi người bệnh phải tăng liều levothyroxine nếu buộc phải dùng chung [5].
Bên cạnh thuốc tây, chế phẩm bổ sung dinh dưỡng quen thuộc như đạm đậu nành cũng được ghi nhận gây cản trở nghiêm trọng [6]. Một nữ bệnh nhân 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị bằng iod phóng xạ đã cần liều levothyroxine cao bất thường nhưng vẫn không đạt được nồng độ ức chế hormone mong muốn [6]. Lý do là người này uống bột bổ sung đạm đậu nành ngay sát thời điểm uống levothyroxine [6]. Khi tách rời thời điểm uống đạm đậu nành ra xa thời điểm dùng levothyroxine, bệnh nhân đã đạt được nồng độ ức chế TSH và FT4 với mức liều thuốc thấp hơn nhiều [6].
Mặt khác, các thuốc điều trị chuyển hóa cũng có tác động rõ rệt lên trục điều hòa tuyến giáp [7]. Nghiên cứu so sánh trên hai nhóm phụ nữ mắc suy giáp tự miễn dưới lâm sàng, được điều trị trước ít nhất 6 tháng bằng metformin (nhóm A; 25 người) hoặc myo-inositol (nhóm B; 25 người), sau đó cả hai nhóm đều uống bổ sung levothyroxine trong 6 tháng tiếp theo [7]. Kết quả cho thấy tác động giảm TSH, tăng hormone giáp tự do và giảm nồng độ kháng thể kháng tuyến giáp diễn ra mạnh mẽ hơn ở nhóm dùng metformin so với nhóm myo-inositol [7]. Riêng nhóm dùng metformin ghi nhận thêm việc tăng nồng độ vitamin D, giảm protein phản ứng C độ nhạy cao (hsCRP) và cải thiện độ nhạy insulin [7].
Dạng bào chế của levothyroxine cũng chi phối khả năng hấp thu và cải thiện triệu chứng của người bệnh [8]. Nghiên cứu trên bệnh nhân mới phẫu thuật cắt tuyến giáp (5-7 ngày) được chia ngẫu nhiên dùng dạng dung dịch uống (77 người) hoặc dạng viên nén (78 người) trong 2 tháng [8]. Kết quả sau 2 tháng cho thấy nhóm dùng dạng dung dịch uống có sự cải thiện vượt trội hơn về tâm trạng, chất lượng sức khỏe tinh thần tổng quát cũng như các chỉ số TSH, FT3 và FT4 so với nhóm dùng dạng viên nén [8].
Nguy cơ tương tác dược lực học và khoảng trống bằng chứng của Hedge mustard
Hedge mustard thuộc họ Thập tự (Brassicaceae), nhóm thực vật được biết đến là chứa nhiều hợp chất glucosinolate và các dẫn xuất isothiocyanate sinh ra sau quá trình nhai hoặc tiêu hóa. Về mặt dược lực học lý thuyết, các dẫn xuất isothiocyanate được xem là những chất có khả năng can thiệp vào quá trình vận chuyển iod và tổng hợp hormone tại mô tuyến giáp, tạo ra nguy cơ kháng giáp hoặc cản trở tác dụng điều trị.
Tuy nhiên, cần khẳng định rõ ràng rằng trong y văn hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu đối chứng nào trực tiếp đánh giá tương tác dược lực học giữa Hedge mustard hay dẫn xuất isothiocyanate với hoạt chất levothyroxine trên người bệnh suy giáp. Các bằng chứng được công bố rộng rãi hiện chỉ tập trung vào sự cản trở hấp thu của thực phẩm bổ sung protein đậu nành [6], tương tác qua enzym gan của các thuốc thần kinh [3], thuốc kháng virus ritonavir [5], thuốc điều trị đích imatinib [4] hoặc ảnh hưởng từ thuốc điều trị đái tháo đường [7].
Do thiếu dữ liệu nghiên cứu trực tiếp, mọi giả thuyết về việc dùng Hedge mustard có làm tăng hay giảm liều levothyroxine đều chưa được chứng minh một cách xác đáng. Việc thiếu vắng bằng chứng an toàn đồng nghĩa với việc người bệnh đang tự đặt bản thân vào nguy cơ mất kiểm soát nồng độ hormone tuyến giáp.
Bất kỳ chất nào gây xáo trộn quá trình hấp thu thuốc ở ruột hoặc cản trở chuyển hóa tại gan đều có thể đẩy nồng độ TSH lên cao vọt, dẫn đến sự thất bại trong mục tiêu điều trị bình giáp mà bác sĩ đã thiết lập [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc suy giáp
Nhiều người bệnh suy giáp tin rằng các loại thảo dược tự nhiên như Hedge mustard hoàn toàn lành tính và có thể dùng vô tư cùng lúc với thuốc kê đơn. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì các hợp chất tự nhiên trong cây cỏ vẫn là các hóa chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, hoàn toàn có khả năng gây tương tác bất lợi.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng chỉ cần uống thảo dược cách bữa ăn là an toàn. Như trường hợp của bột đạm đậu nành đã được chứng minh, việc uống sát thời điểm dùng thuốc đã làm giảm hấp thu levothyroxine nghiêm trọng, đòi hỏi phải tách biệt thời gian uống thuốc mới giải quyết được vấn đề [6].
Không ít bệnh nhân tự ý điều chỉnh tăng hoặc giảm liều levothyroxine khi thấy cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi hoặc sau khi uống thêm các bài thuốc truyền miệng. Việc này rất nguy hại bởi liều lượng levothyroxine phải được căn cứ chính xác dựa trên kết quả xét nghiệm máu định kỳ về chỉ số TSH và FT4 [2].
Người bệnh cũng thường nghĩ nếu thảo dược không gây dị ứng tức thời thì không ảnh hưởng đến tuyến giáp. Trên thực tế, các tương tác thuốc làm suy giảm tác dụng của levothyroxine thường diễn tiến âm thầm trong nhiều tháng, chỉ biểu hiện qua sự biến thiên xấu đi của các chỉ số sinh hóa máu [5, 6].
Ai nên thận trọng khi điều trị suy giáp?
Những bệnh nhân suy giáp sau phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ hoặc gần toàn bộ tuyến giáp cần đặc biệt cảnh giác [5, 7]. Nhóm đối tượng này hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn hormone ngoại sinh đưa vào từ bên ngoài, do đó bất kỳ sự cản trở hấp thu hay tương tác chuyển hóa nào cũng khiến triệu chứng suy giáp bùng phát nhanh chóng [4].
Phụ nữ mang thai mắc bệnh suy giáp là đối tượng cực kỳ nhạy cảm [5]. Việc duy trì nồng độ TSH ổn định trong thai kỳ là yếu tố sống còn cho sự phát triển của thai nhi, do đó việc xuất hiện tương tác thuốc gây tăng vọt chỉ số TSH có thể dẫn tới hậu quả nặng nề [5]. Nhóm bệnh nhân này tuyệt đối không được dùng thêm thảo dược chưa rõ nguồn gốc.
Những người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác, chẳng hạn như thuốc kháng virus, thuốc thần kinh, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc điều trị ung thư [3, 5, 6]. Sự phức tạp trong chuyển hóa thuốc tại gan của các nhóm thuốc này vốn đã làm tăng nguy cơ tương tác với levothyroxine [3].
Người bệnh có vấn đề về chuyển hóa hoặc đang dùng các chất bổ sung làm thay đổi độ nhạy insulin hay các chất bổ sung dinh dưỡng đậm đặc dạng bột protein cũng cần được theo dõi sát sao chỉ số tuyến giáp [7, 8].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh
Để đảm bảo hiệu quả điều trị của levothyroxine, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc uống thuốc khi bụng đói, tốt nhất là vào buổi sáng sớm, cách xa các loại thực phẩm, sữa và thực phẩm chức năng ít nhất từ 30 đến 60 phút. Việc duy trì tính ổn định của môi trường hấp thu tại dạ dày và ruột là yếu tố quyết định giúp nồng độ FT4 và TSH nằm trong khung an toàn [2].
Nếu người bệnh đang có nhu cầu sử dụng Hedge mustard để hỗ trợ các vấn đề về đường hô hấp hoặc bất kỳ loại thảo mộc nào khác, hãy trao đổi trực tiếp và thông báo rõ ràng với bác sĩ điều trị trước khi dùng. Tuyệt đối không tự ý dùng chung hoặc tự ý bỏ liều thuốc hormone được kê đơn.
Trong trường hợp được bác sĩ đồng thuận cho phép sử dụng thêm một sản phẩm bổ sung nào đó, người bệnh cần uống sản phẩm đó cách thời điểm uống levothyroxine một khoảng thời gian đủ dài trong ngày nhằm giảm thiểu nguy cơ cạnh tranh hấp thu [6].
Quan trọng nhất, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm định kỳ nồng độ TSH và FT4 để đánh giá khách quan đáp ứng điều trị [2]. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi tái phát, tăng cân không rõ nguyên nhân, rụng tóc hay thay đổi tâm trạng, cần đi khám ngay để được hiệu chỉnh liều lượng kịp thời [2, 3].
Quản lý bệnh suy giáp là một hành trình điều trị lâu dài đòi hỏi sự chính xác và nhất quán về nồng độ hormone trong cơ thể. Do chưa có bằng chứng xác thực về độ an toàn cũng như nguy cơ tương tác giữa Hedge mustard và levothyroxine, sự thận trọng luôn là ưu tiên hàng đầu. Người bệnh hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn và khoa học nhất.