Nhiều người có thói quen hái lá cây quanh nhà như lá phù dung, giã nát rồi đắp trực tiếp lên các vết thương hở, vết bỏng hoặc mụn nhọt với mong muốn tiêu viêm, giảm sưng nhanh chóng. Đây là phương pháp dân gian truyền miệng khá phổ biến nhưng tiềm ẩn những mối nguy khó lường đối với sức khỏe làn da.
Việc tự ý đắp các loại lá cây tươi chưa qua tiệt trùng lên vùng mô rách da có thể dẫn đến nguy cơ bội nhiễm nghiêm trọng, đặc biệt là tình trạng viêm mô tế bào. Bất kỳ tổn thương da hở nào cũng tạo cơ hội cho vi sinh vật xâm nhập, và việc đưa thêm mầm bệnh từ thực vật sống trực tiếp vào mô sâu sẽ đẩy nhanh biến chứng nhiễm khuẩn nguy hiểm [1].
Nguy cơ nhiễm trùng và viêm mô tế bào từ vết thương hở
Da đóng vai trò như một tấm lá chắn bảo vệ cơ thể khỏi sự tấn công của các tác nhân bên ngoài. Khi cấu trúc da bị rách hoặc tổn thương do chấn thương, trầy xước hay bỏng, hàng rào bảo vệ tự nhiên này sẽ mất đi hiệu lực [2]. Ở bất kỳ vết thương hở nào, nguy cơ nhiễm trùng cũng luôn hiện hữu và có thể xảy ra bất cứ lúc nào [1].
Khi mầm bệnh xâm nhập sâu, tình trạng nhiễm khuẩn không chỉ làm vết thương chậm lành mà còn đe dọa gây nhiễm trùng toàn thân và thậm chí dẫn đến tử vong [1]. Nhiễm trùng mô hạt cũng khiến tổn thương để lại sẹo xấu xí, nặng nề hơn và kéo dài thời gian hồi phục thể chất của người bệnh [1]. Đáng lo ngại hơn, vi khuẩn có thể lan rộng qua các mô mềm dưới da, biến một tổn thương nông ban đầu thành tình trạng viêm lan tỏa nguy hiểm [3].
Nhiều yếu tố như tuổi tác và thể trạng sức khỏe chung có thể làm gia tăng khả năng nhiễm trùng, nhưng kích thước cùng với độ sâu của tổn thương là các yếu tố then chốt quyết định tính chất mạn tính, khó lành của vết thương hở [1]. Nếu không kiểm soát tốt ngay từ đầu, tổn thương bán phần (nông) có nguy cơ chuyển biến thành tổn thương toàn phần (sâu) qua cấu trúc da, khiến quá trình điều trị trở nên phức tạp [1].
Vì sao lá phù dung chưa tiệt trùng dễ gây họa?
Lá phù dung trong môi trường tự nhiên thường bám dính rất nhiều bụi đất, nấm mốc và vi khuẩn tạp nhiễm. Các phương pháp làm sạch thông thường như rửa nước lạnh, ngâm nước muối loãng hay giã nát hoàn toàn không thể loại bỏ được các vi sinh vật ký sinh sâu trong phiến lá. Việc xử lý vết thương hở bắt buộc phải dùng các chế phẩm vô trùng tuyệt đối, một tiêu chuẩn kỹ thuật tạo ra thách thức lớn trong quá trình sản xuất dược phẩm [2].
Lá tươi đắp lên da tạo ra một lớp màng bọc không đảm bảo vệ sinh. Mặc dù việc duy trì độ ẩm là cần thiết cho quá trình biểu mô hóa, nhưng độ ẩm quá mức từ bã thực vật đắp kín lại thúc đẩy vi khuẩn và nấm phát triển, đồng thời có thể gây phân rã mô lành ngay tại đáy vết thương [2]. Lớp màng ủ này vừa cung cấp độ ẩm cho tạp khuẩn phát triển, vừa tạo điều kiện cho các chủng vi khuẩn lạ chui sâu vào lớp mỡ dưới da.
Khi tạp khuẩn từ lá cây chưa tiệt trùng đi vào vết thương hở, chúng dễ dàng tấn công mô liên kết dưới da. Nếu nhiễm khuẩn lan rộng qua mô mềm dưới da hoặc xuất hiện tình trạng nhiễm trùng chi tiến triển, người bệnh bắt buộc phải dùng kháng sinh đường toàn thân để ngăn chặn nhiễm trùng huyết nặng [3]. Thói quen đắp lá vô tình mở đường cho vi khuẩn xâm lấn mô sâu thay vì hỗ trợ làm lành.
Khoa học điều trị vết thương bằng thuốc bôi ngoài da
Các nghiên cứu y học hiện đại đã chứng minh tính hiệu quả của các hoạt chất dùng ngoài da được kiểm soát chuẩn mực thay vì dùng thảo dược thô chưa kiểm chứng. Một tổng quan y khoa công bố năm 1995 nhấn mạnh rằng các chế phẩm bôi ngoài da có hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát vết thương hở, hỗ trợ quá trình lành thương ít biến chứng và hạn chế tổn thương nông biến chuyển thành vết thương sâu [1].
Năm 1977, một báo cáo phân tích tổng hợp gồm 13 báo cáo thực nghiệm và 19 báo cáo lâm sàng đã đánh giá việc dùng kháng sinh bôi ngoài da trên các vết mổ sạch và vết mổ nhiễm bẩn [4]. Kết quả thực nghiệm và lâm sàng cho thấy, việc bôi các loại kháng sinh phù hợp, được chọn lọc cẩn thận lên vết thương ngoại khoa giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ xảy ra biến chứng nhiễm trùng, đặc biệt tại các tổn thương có nguy cơ cao [4].
Đến năm 2011, một nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình vết thương bỏng ở lợn và chuột bị gây nhiễm khuẩn bởi tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) hoặc trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) đã đánh giá hiệu quả của kháng sinh moxifloxacin bôi tại chỗ so với mupirocin, linezolid và gentamicin [5]. Cả hai chủng vi khuẩn này đều nhạy cảm với moxifloxacin và gentamicin [5].
Nghiên cứu theo dõi trong 14 ngày, thực hiện lấy mẫu dịch tiết vết thương, mô, máu và phân tích mô bệnh học [5]. Kết quả cho thấy tất cả các kháng sinh đều làm giảm lượng vi khuẩn hiệu quả, phần lớn các vết bỏng đưa lượng vi khuẩn xuống dưới mức 10 mũ 5 CFU/g mô (ngoại trừ MRSA) [5]. Đồng thời, moxifloxacin còn được quan sát thấy có khả năng thúc đẩy quá trình lành thương qua phân tích mô học mà không gây cảm ứng kháng thuốc trong thời gian điều trị [5].
Lợi ích và giới hạn của các phương pháp bôi ngoài da
Dùng thuốc kháng khuẩn tại chỗ trên vết thương hở mang lại nhiều lợi ích lớn so với kháng sinh đường uống hay tiêm. Liệu pháp kháng sinh toàn thân tuy là lựa chọn hàng đầu nhưng thường gây nhiều tác dụng phụ và có nguy cơ thấm vào mô kém do lượng máu nuôi dưỡng vùng tổn thương bị suy giảm [5]. Kháng sinh bôi trực tiếp có thể phân bố tốt vào mô mỡ dưới da và dịch rỉ viêm để tiêu diệt mầm bệnh tại chỗ [5].
Tuy nhiên, việc dùng thuốc bôi ngoài da cũng gặp các trở ngại cơ học và hậu cần nhất định. Thao tác bôi các loại kem mỡ truyền thống trực tiếp lên vùng vết thương nhạy cảm, trầy xước có thể khiến bệnh nhân vô cùng đau đớn [2]. Các lọ thuốc dùng nhiều lần còn có nguy cơ bị nhiễm bẩn, tạp nhiễm nếu phải mở nắp thoa lại nhiều lần [2]. Hơn nữa, nếu diện tích tổn thương quá lớn, thuốc bôi ngoài vẫn có thể hấp thu vào vòng tuần hoàn chung và gây ra độc tính toàn thân [2].
Đặc biệt, việc lạm dụng bôi thuốc bừa bãi hay tự ý đắp các chất không rõ nguồn gốc là nguyên nhân chính thúc đẩy sự phát triển của vi khuẩn kháng thuốc [3]. Tình trạng vi khuẩn kháng thuốc tại vết thương dẫn đến tàn tật kéo dài và làm tăng chi phí chăm sóc y tế [3]. Do đó, việc rửa sạch và cắt lọc vết thương đã được chứng minh hiệu quả cần được ưu tiên hàng đầu, không nên vội vã dùng bừa các chất kháng khuẩn [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng lá cây đắp vết thương
Nhiều người lầm tưởng rằng đắp thảo dược tự nhiên là lành tính, an toàn tuyệt đối và không gây tác dụng phụ như thuốc Tây. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về cây phù dung trong xử lý vết thương hở, rách da hay bỏng sâu chưa được xác lập đầy đủ trên người qua các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt. Việc tin vào tác dụng làm mát tức thời của lá tươi mà đắp lên tổn thương thực chất đang đưa hàng triệu vi khuẩn sống vào vùng mô hoại tử.
Một hiểu lầm khác là vết thương cần được giữ thật khô hoặc ngược lại là phải đắp ẩm liên tục bằng bã lá. Môi trường lành thương tối ưu thực tế cần giữ độ ẩm sinh lý có kiểm soát [2]. Độ ẩm thích hợp giúp biểu mô hóa nhanh hơn, tăng sinh mạch máu và tổng hợp collagen so với môi trường khô [2]. Môi trường ẩm được che phủ kín cũng hạ thấp độ pH, tạo điều kiện bất lợi cho vi sinh vật [2].
Thế nhưng, việc đắp bã lá tươi ẩm ướt lại hoàn toàn khác biệt so với giữ ẩm y khoa. Khi độ ẩm quá mức mất kiểm soát do bã lá ẩm ướt gây ra, lớp biểu bì sẽ bị phân rã, bở mục và vi nấm, tạp khuẩn sẽ bùng phát dữ dội [2]. Các chất bôi đắp cho vết thương còn cần phải tính đến độc tính tế bào của hoạt chất, mức độ gây kích ứng đau đớn và thời gian phục hồi mô hạt [6].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người có vết thương hở sâu, vết rách da diện tích lớn hoặc vết bỏng nặng tuyệt đối không tự ý dùng các loại lá cây đắp ngoài [1], [6]. Ở bệnh nhân bỏng, nhiễm trùng xâm lấn từng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến nhiễm trùng huyết và tử vong trước khi các biện pháp cắt lọc và kháng trùng chuẩn ra đời [6]. Thoa đắp tùy tiện lên vết bỏng có thể làm tróc mô hạt, hỏng mảnh ghép da và kéo dài chu kỳ nằm viện [6].
Trẻ em bị vết thương hở hoặc bỏng là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm [6]. Làn da trẻ mỏng manh, dễ đau đớn, kích ứng và nguy cơ hấp thu độc chất qua da cao hơn nhiều so với người lớn [2], [6]. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong điều trị chuẩn y tế ở trẻ nhỏ đều có thể khiến tổn thương bị hoại tử sâu hơn và để lại sẹo co rút vĩnh viễn [6].
Những người mắc các bệnh nền mạn tính, người già hoặc người có hệ miễn dịch suy giảm cũng cần tránh xa phương pháp này. Bệnh nhân có vết thương mạn tính lâu lành vốn đã có nguy cơ cao bị biến chứng nhiễm trùng gây bệnh tật và tử vong cao [5]. Nếu tự ý đắp thảo dược không vô trùng, nguy cơ bùng phát viêm mô tế bào diện rộng dẫn đến nhiễm trùng huyết là rất lớn [1], [3].
Hướng dẫn xử lý vết thương hở đúng cách
Khi không may gặp chấn thương rách da hoặc vết thương hở, bước xử trí đầu tiên và quan trọng nhất không phải là tìm kiếm lá cây hay thuốc để bôi, mà là làm sạch cơ học. Các nghiên cứu đã khẳng định việc rửa sạch vết thương và loại bỏ các dị vật, mô chết đóng vai trò quyết định hàng đầu trong việc kiểm soát nhiễm trùng [3]. Hãy rửa nhẹ nhàng vùng tổn thương dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ đất cát bám dính.
Sau khi làm sạch, chỉ nên dùng gạc vô trùng che chắn để bảo vệ vết thương khỏi bụi bẩn từ môi trường bên ngoài. Không tự ý rắc bột kháng sinh, trét mỡ không rõ nguồn gốc hay đắp bất kỳ loại bã lá thảo dược nào lên mô hở. Việc dùng thuốc bôi chứa hoạt chất kháng khuẩn chỉ nên thực hiện khi có chỉ định, lựa chọn kỹ càng theo đặc tính vết thương và ưu tiên phổ kháng khuẩn hẹp để hạn chế tình trạng kháng thuốc của vi khuẩn [4], [3].
Nếu nhận thấy vết thương có dấu hiệu sưng tấy lan rộng, nóng đỏ đau tăng dần, chảy mủ hôi hoặc kèm theo sốt cao, đó là biểu hiện của nhiễm trùng đang tiến triển qua lớp mô mềm dưới da [3]. Lúc này, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, nuôi cấy dịch vết thương xác định mầm bệnh và can thiệp bằng thuốc kháng sinh thích hợp theo hướng dẫn của bác sĩ [3].
Tóm lại, việc sử dụng lá phù dung theo kinh nghiệm dân gian để đắp lên các tổn thương da hở ẩn chứa rủi ro nhiễm khuẩn rất lớn do thiếu điều kiện vô trùng. Hãy chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân bằng cách tuân thủ các nguyên tắc sơ cứu khoa học, giữ vệ sinh vết thương và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc bôi đắp nào.
