Thói quen truyền miệng và thực tế khi tự chữa nấm da
Nhiều người khi gặp các triệu chứng ngứa ngáy, tróc vảy do nấm da thường ngại đi khám mà tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong đó, việc giã nát lá sa mộc tươi hoặc dùng vỏ, nhựa cây để đắp trực tiếp lên vùng da tổn thương là một kinh nghiệm thường được chia sẻ với hy vọng diệt nấm nhanh chóng.
Tuy nhiên, việc tùy tiện đắp các loại lá cây tươi chứa nhiều hoạt chất phức tạp lên da có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng. Thay vì khỏi bệnh, không ít người phải nhập viện vì vùng da tổn thương bùng phát viêm loét, sưng nề và ngứa rát dữ dội hơn ban đầu.
Thực tế y khoa cho thấy, việc tự ý bôi đắp thảo dược tươi tiềm ẩn rủi ro rất lớn về viêm da tiếp xúc. Phản ứng này không chỉ làm nặng thêm tình trạng nhiễm trùng sẵn có mà còn khiến việc chẩn đoán và điều trị bệnh nấm da về sau trở nên phức tạp.
Chưa có bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả của lá sa mộc
Hiện nay, chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh hiệu quả hay độ an toàn của việc dùng lá sa mộc để điều trị nấm da trên người. Dữ liệu y học hiện có tập trung vào cơ chế bệnh sinh của phản ứng viêm da tiếp xúc khi bề mặt cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên hoặc chất gây kích ứng [1].
Nhiều người nhầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì an toàn và không gây hại cho da. Trên thực tế, nhựa và dịch chiết tươi từ các loại cây thân gỗ thường chứa nhiều hợp chất hữu cơ dễ gây kích thích mô tế bào trực tiếp hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [1].
Khi chưa có thử nghiệm lâm sàng xác định hoạt tính kháng nấm và ngưỡng an toàn, việc sử dụng lá sa mộc hoàn toàn dựa trên truyền miệng và cảm tính. Người bệnh tuyệt đối không nên xem đây là phương pháp thay thế cho các phác đồ y khoa đã được công nhận.
Hai cơ chế gây viêm da tiếp xúc từ dịch chiết thực vật
Khi tiếp xúc với các chất lạ như nhựa cây hay dịch chiết thảo dược, làn da có thể bị tổn thương theo hai thể bệnh chính là viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [1]. Cả hai thể này đều gây ra tình trạng viêm da khó chịu nhưng cơ chế tác động sinh học bên trong hoàn toàn khác biệt [2].
Viêm da tiếp xúc kích ứng là phản ứng viêm cục bộ không qua trung gian miễn dịch, xảy ra khi một chất bên ngoài phá vỡ hàng rào bảo vệ biểu bì của da [1]. Mọi cá nhân đều có thể mắc thể bệnh này nếu tiếp xúc với chất kích ứng có nồng độ hoặc độc tính đủ mạnh [3]. Cơ chế này chủ yếu kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh và gây viêm tại chỗ [2].
Ngược lại, viêm da tiếp xúc dị ứng lại là một phản ứng quá mẫn muộn loại IV do hệ miễn dịch thích ứng đảm nhiệm [3]. Quá trình này đòi hỏi cơ thể đã từng tiếp xúc và nhạy cảm hóa trước đó với phức hợp kháng nguyên [2]. Khi tiếp xúc trở lại, phản ứng dị ứng qua trung gian tế bào T sẽ bùng phát và gây tổn thương da [2].
Bằng chứng khoa học về các dạng tổn thương tiếp xúc
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân tích phiên mã tổn thương da trên 47 bệnh nhân có kết quả thử nghiệm áp da dương tính với các chất gây dị ứng và chất kích ứng [4]. Kết quả cho thấy các chất gây dị ứng kích hoạt mạnh mẽ hệ miễn dịch thích ứng, đặc biệt là phản ứng của tế bào T gây độc tế bào [4]. Mức độ nghiêm trọng của biểu hiện lâm sàng tỷ lệ thuận với cường độ kích hoạt miễn dịch của cơ thể [4].
Viêm da tiếp xúc kích ứng là vấn đề da liễu rất thường gặp và chiếm phần lớn các bệnh da nghề nghiệp tại nhiều quốc gia [5]. Bệnh phát triển phụ thuộc vào đặc tính vốn có của chất tiếp xúc, độ nhạy cảm của từng cá nhân và điều kiện môi trường xung quanh [5]. Các tổn thương do kích ứng có hình thái rất đa dạng, bao gồm ban đỏ, vảy da, phù nề, mụn nước và trợt loét [6].
Bên cạnh đó, các chuyên gia ghi nhận nhiều trường hợp viêm da tiếp xúc phát triển thành các thể lâm sàng khác như viêm da tiếp xúc ánh sáng hay mày đay tiếp xúc [7]. Tình trạng viêm da tiếp xúc còn là nguyên nhân hàng đầu gây viêm da ở vùng mặt và bàn tay [8]. Do bệnh có thể bắt chước triệu chứng của viêm da cơ địa hay lichen phẳng, việc xác định nguyên nhân đòi hỏi khai thác tiền sử tiếp xúc cẩn thận [8].
Dấu hiệu nhận biết và nguy cơ biến chứng khi đắp lá
Biểu hiện lâm sàng của viêm da tiếp xúc có thể xuất hiện từ mức độ cục bộ đến lan rộng toàn thân tùy thuộc vào loại chất và cơ chế phản ứng [1]. Ở giai đoạn cấp tính, người bệnh thường đối mặt với các đợt bùng phát dữ dội đặc trưng bởi vùng da đỏ rực, ngứa rát, xuất hiện nhiều mụn nước và bọng nước [1]. Ranh giới giữa vùng da tổn thương và vùng da lành thường nhìn thấy rõ [1].
Nếu tổn thương tiếp tục tái diễn hoặc kéo dài thành mạn tính, da sẽ biến đổi thành các mảng dày sừng, lichen hóa đi kèm với các vết nứt nẻ gây đau đớn [1]. Bệnh nhân không chỉ chịu đựng cảm giác ngứa ngáy dữ dội mà còn đối mặt với nguy cơ suy giảm chất lượng cuộc sống và tàn phế chức năng da [7].
Khi vùng da đang bị tổn thương do nấm lại bị phủ thêm một lớp nhựa cây gây kích ứng, hàng rào biểu bì sẽ bị phá hủy nghiêm trọng hơn [3]. Vết thương hở và các bọng nước vỡ ra tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập, dẫn đến nguy cơ bội nhiễm thứ phát nguy hiểm.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đang có vết thương hở hoặc tổn thương sẵn trên da là đối tượng có nguy cơ cao nhất bị viêm da tiếp xúc kích ứng lẫn dị ứng [3]. Hàng rào bảo vệ biểu bì bị suy yếu sẽ tạo điều kiện cho các hợp chất lạ và chất gây kích ứng dễ dàng thẩm thấu sâu vào mô mềm [3]. Do đó, người đang bị nấm da ăn sâu, tróc lở hoặc nứt kẽ tuyệt đối không được bôi đắp bất kỳ loại lá cây tươi nào [3].
Những người có tiền sử viêm da dị ứng, cơ địa nhạy cảm hoặc dễ phản ứng với mỹ phẩm và hóa chất cũng cần tránh xa phương pháp truyền miệng này [1]. Độ nhạy cảm da của mỗi cá nhân là yếu tố quyết định mức độ nặng nhẹ khi tiếp xúc với chất kích ứng [5].
Ngoài ra, những người làm việc thường xuyên tiếp xúc với các yếu tố môi trường khắc nghiệt cũng có nguy cơ bùng phát bệnh cao hơn [5]. Việc đắp lá sa mộc tươi ở nhóm đối tượng này có thể kích hoạt các phản ứng viêm da phức tạp, gây khó khăn cho việc phục hồi da về sau [5].
Hướng xử trí y khoa đúng cách khi nghi ngờ viêm da tiếp xúc
Khi xuất hiện dấu hiệu kích ứng hoặc nghi ngờ viêm da tiếp xúc, bước đầu tiên mang tính quyết định là phải ngừng ngay lập tức việc tiếp xúc với chất nghi ngờ [1]. Bệnh nhân cần loại bỏ hoàn toàn việc bôi đắp lá và rửa sạch vùng da bị ảnh hưởng [8]. Việc cách ly sớm giúp ngăn chặn quá trình kích hoạt miễn dịch tiếp diễn và hỗ trợ da bắt đầu chu trình hồi phục [8].
Đối với các tổn thương viêm da tiếp xúc dị ứng cấp tính ở phạm vi khu trú, bác sĩ thường chỉ định các loại kem bôi chứa corticosteroid có hoạt tính trung bình hoặc mạnh như triamcinolone 0,1% hoặc clobetasol 0,05% [1]. Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc bôi làm mềm da giúp phục hồi hàng rào biểu bì và thuốc kháng histamin có thể được kết hợp để giảm triệu chứng ngứa [8].
Trong trường hợp phản ứng viêm da tiếp xúc lan rộng trên 20% diện tích bề mặt cơ thể, liệu pháp corticosteroid toàn thân thường được yêu cầu và giúp giảm triệu chứng trong vòng 12 đến 24 giờ [1]. Bệnh nhân dùng prednisone đường uống cần được giảm liều dần dần trong 2 đến 3 tuần vì việc ngừng thuốc đột ngột có thể gây bùng phát viêm da trở lại [1]. Nếu các biện pháp điều trị không hiệu quả hoặc chưa rõ dị nguyên, bác sĩ sẽ thực hiện kỹ thuật thử nghiệm áp da (patch test) để xác định chính xác chất gây dị ứng [1].
Lời khuyên an toàn khi chăm sóc và điều trị nấm da
Nấm da là bệnh lý da liễu phổ biến nhưng cần được chẩn đoán chính xác căn nguyên vi nấm để dùng đúng thuốc kháng nấm đặc hiệu. Việc tự ý áp dụng các loại lá cây như lá sa mộc tươi không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn trực tiếp đe dọa hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể [3].
Người bệnh khi có biểu hiện ngứa ngáy, mẩn đỏ, tróc vảy da nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám. Bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm cần thiết như soi tươi tìm nấm để đưa ra phác đồ điều trị an toàn, phù hợp.
Duy trì lối sống vệ sinh sạch sẽ, giữ vùng da tổn thương luôn khô thoáng và tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ là biện pháp tốt nhất để khỏi bệnh. Không nên mạo hiểm làn da với những kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng để tránh rước thêm bệnh viêm da tiếp xúc vào người.
