Nhiều người có thói quen kết hợp thuốc Đông y cùng thuốc Tây y nhằm mục đích vừa điều trị dứt điểm vừa bồi bổ cơ thể. Trong y học cổ truyền, long cốt là vị thuốc hóa thạch thường được dùng để an thần, cố tinh, làm dịu thần kinh và bổ sung khoáng chất. Tuy nhiên, việc uống dược liệu này cùng lúc với một số loại thuốc kháng sinh thông dụng có thể gây ra những hậu quả không mong muốn.
Câu trả lời ngắn gọn là bạn không nên uống long cốt cùng lúc với thuốc kháng sinh, đặc biệt là nhóm fluoroquinolone (như ciprofloxacin) hoặc nhóm tetracycline. Thành phần chính của long cốt chứa hàm lượng lớn canxi (chủ yếu là canxi carbonate), vốn là ion kim loại đa hóa trị có khả năng phản ứng trực tiếp với thuốc kháng sinh, làm giảm đáng kể khả năng hấp thu của thuốc và dẫn đến thất bại trong điều trị nhiễm trùng.
Cơ chế tạo phức chelat làm mất tác dụng kháng sinh
Tương tác bất lợi giữa các kháng sinh đường uống với các hợp chất chứa cation hóa trị hai hoặc hóa trị ba xảy ra qua phản ứng chelat hóa [1]. Khi thuốc kháng sinh nhóm fluoroquinolone hoặc nhóm tetracycline gặp các ion kim loại đa hóa trị như canxi hay magie trong đường tiêu hóa, chúng sẽ liên kết với nhau tạo thành phức chất không tan [2], [1].
Phức chất chelat này có kích thước phân tử lớn và không thể thấm qua màng ruột để đi vào máu. Tình trạng này khiến nồng độ kháng sinh tự do trong hệ tuần hoàn bị tụt giảm nghiêm trọng, không đạt được ngưỡng nồng độ ức chế tối thiểu cần thiết để tiêu diệt vi khuẩn.
Ngoài canxi, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự tương tác giữa tetracycline với các ion kim loại khác như kẽm trong dịch tiêu hóa đóng vai trò mang tính quyết định đối với sinh khả dụng của cả khoáng chất lẫn thuốc kháng sinh [2]. Sự phụ thuộc của sinh khả dụng các dẫn xuất tetracycline vào mức độ phối trí với ion canxi và magie đã được ghi nhận rõ ràng từ lâu [2]. Bên cạnh đó, tương tác giữa tetracycline và các ion hóa trị hai, hóa trị ba có trong các muối nhôm, magie, canxi, sắt và kẽm là hiện tượng đã được ghi chép đầy đủ [3].
Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ tương tác bất lợi rất cao
Dù tương tác chelat hóa giữa kháng sinh và các sản phẩm chứa cation đa hóa trị là chống chỉ định kinh điển trong y khoa, thực tế lâm sàng cho thấy tỷ lệ người bệnh gặp phải nguy cơ này vẫn ở mức báo động [1]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 được tiến hành tại một bệnh viện chăm sóc cấp 3 có sử dụng hồ sơ bệnh án điện tử kết hợp sổ ghi chép dùng thuốc viết tay, theo dõi những bệnh nhân nội trú dùng fluoroquinolone hoặc tetracycline đường uống cùng các hợp chất chứa cation hóa trị hai hoặc ba trong năm 2019 [1].
Kết quả ghi nhận có 47 bệnh nhân (chiếm 26,6% tổng số người dùng hai nhóm kháng sinh này) được chỉ định đồng thời với các sản phẩm chứa ion kim loại đa hóa trị [1]. Trong số đó, ciprofloxacin là loại kháng sinh gặp tương tác phổ biến nhất với 29 bệnh nhân (tỷ lệ 61,7%), tiếp theo là moxifloxacin với 12 bệnh nhân (25,5%) và doxycycline với 6 bệnh nhân (12,8%) [1]. Các sản phẩm chứa ion tương tác gồm chế phẩm chứa sắt và chế phẩm chứa canxi, với một nửa số bệnh nhân (51%) dùng các chất bổ sung này 1 lần mỗi ngày [1]. Đáng lưu ý, đa số người bệnh (74,5%) uống kháng sinh cùng lúc với các cation kim loại, và 2,1% uống cách nhau ở khoảng thời gian không phù hợp [1].
Quy mô của nguy cơ tương tác giữa thuốc và thực phẩm bổ sung cũng được phản ánh qua dữ liệu cộng đồng lớn hơn. Một nghiên cứu công bố năm 2019 dựa trên cơ sở dữ liệu khảo sát NHANES (2013-2014) tại Mỹ đã phân tích 864 đơn thuốc được kê cho 820 bệnh nhân [4]. Tỷ lệ hiện mắc chung của nguy cơ tương tác tiềm tàng giữa thuốc điều trị và thực phẩm bổ sung (bao gồm tương tác giữa tetracycline với canxi, magie và kẽm) lên tới 49% [4]. Nghiên cứu phát hiện tuổi cao và trình độ học vấn cao hơn có mối liên quan chặt chẽ với nguy cơ gặp tương tác thuốc tiềm tàng [4].
Về mức độ sụt giảm hấp thu, các bằng chứng thực nghiệm đã định lượng sự can thiệp của các ion kim loại này. Một nghiên cứu công bố năm 1976 đã chứng minh rằng sự hấp thu của 250 mg tetracycline hydrochloride dạng tăng cường phosphate bị giảm tới 75% khi dùng đồng thời với 220 mg kẽm sulphate [3]. Đồng thời, sự hấp thu của liều 250 mg tetracycline hydrochloride này cũng giảm 50% khi dùng chung với 10 ml bicitropeptide (một phức hợp bismuth-protein) [3]. Điều này khẳng định sự có mặt của các muối kim loại đa hóa trị trong đường ruột gây cản trở hấp thu kháng sinh nghiêm trọng [2], [3].
Bằng chứng khoa học và những giới hạn hiện tại
Các bằng chứng hiện có đã làm sáng tỏ cơ chế hóa học của phản ứng chelat hóa giữa khung phân tử kháng sinh fluoroquinolone, tetracycline với các ion kim loại như canxi, sắt, kẽm, magie và bismuth [2], [1], [3]. Dù vậy, dữ liệu định lượng chính xác sự sụt giảm nồng độ máu khi dùng trực tiếp dạng hóa thạch long cốt tự nhiên vẫn còn hạn chế trên các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt, do phần lớn các nghiên cứu tập trung vào các chế phẩm bổ sung canxi hoặc muối canxi tinh khiết [4], [1].
Thêm vào đó, việc sử dụng các sản phẩm thảo dược và thực phẩm chức năng tự nhiên nói chung đang gia tăng mạnh mẽ trên thế giới [5], [6]. Khi kết hợp thảo dược với thuốc không kê đơn hoặc thuốc kê đơn, nguy cơ xảy ra tương tác dược lực học và dược động học là rất lớn [5], [6]. Các chất hóa thực vật có thể làm thay đổi các enzyme chuyển hóa thuốc pha I, pha II hoặc các chất vận chuyển pha III [5]. Do đó, sự phối hợp giữa y học cổ truyền và tân dược luôn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp vượt ra ngoài một tương tác chelat hóa đơn thuần.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng kháng sinh
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc y học cổ truyền và dược liệu tự nhiên thì "lành tính", không thể gây hại hay xung đột với thuốc Tây y. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến dẫn đến việc tự ý kết hợp nhiều vị thuốc khoáng vật như long cốt, thạch cao, mẫu lệ với kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc uống kháng sinh chung với bất kỳ thứ gì cũng không ảnh hưởng, miễn là uống đủ liều. Thực tế, khi hiện tượng chelat hóa xảy ra trong đường tiêu hóa, phần lớn lượng kháng sinh đưa vào cơ thể sẽ bị đào thải qua phân dưới dạng phức hợp không hoạt tính [1]. Hậu quả là vi khuẩn không bị tiêu diệt, bệnh nhiễm trùng kéo dài và làm gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh nguy hiểm.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người lớn tuổi là đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu ảnh hưởng từ các tương tác thuốc bất lợi [4]. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy độ tuổi cao có mối liên quan mạnh mẽ với nguy cơ tương tác thuốc tiềm tàng [4]. Người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính và có xu hướng sử dụng nhiều sản phẩm bổ trợ cùng lúc.
Bên cạnh đó, những người đang được chỉ định điều trị các bệnh lý nhiễm trùng bằng kháng sinh nhóm fluoroquinolone (như ciprofloxacin, moxifloxacin) hoặc nhóm tetracycline (như doxycycline) tuyệt đối phải cảnh giác [1]. Người bệnh có các bệnh lý nền về thận hoặc gan cũng cần theo dõi chặt chẽ mọi chế phẩm đưa vào cơ thể, vì sự thay đổi chuyển hóa và bài tiết thuốc có thể làm trầm trọng thêm các tương tác bất lợi [7]. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt về việc dùng long cốt cùng kháng sinh trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em; do đó các đối tượng này không được tự ý phối hợp hai loại chế phẩm này.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Để phòng ngừa hoàn toàn phản ứng chelat hóa làm giảm hấp thu kháng sinh, việc cách ly thời gian uống thuốc là biện pháp then chốt. Cần tách biệt thời điểm uống các chế phẩm chứa ion đa hóa trị (như canxi trong long cốt) với thuốc kháng sinh ciprofloxacin hoặc tetracycline nhằm tránh để chúng tiếp xúc với nhau trong ống tiêu hóa [1].
Khi bác sĩ kê đơn kháng sinh thuộc nhóm fluoroquinolone hoặc tetracycline, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết tất cả các loại thuốc Đông y, thang thuốc có chứa long cốt hoặc khoáng vật mà mình đang dùng. Không nên tự ý sắc thuốc Bắc có long cốt để uống cùng thời điểm hay dùng nước sắc thuốc để uống thuốc viên kháng sinh. Tốt nhất, hãy tạm ngưng các bài thuốc cổ truyền chứa khoáng vật trong suốt liệu trình điều trị kháng sinh ngắn ngày, trừ khi có chỉ định và hướng dẫn phân chia thời gian cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa.
Tóm lại, canxi carbonate trong vị thuốc long cốt có khả năng tạo phức hợp chelat không tan với các kháng sinh thông dụng như ciprofloxacin và tetracycline, làm mất tác dụng trị bệnh. Người bệnh cần tránh dùng chung hai loại thuốc này cùng một thời điểm và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi phối hợp Đông - Tây y để bảo đảm an toàn và hiệu quả điều trị tối ưu.