Nhiều người khi gặp các vấn đề về mắt thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược truyền thống với hy vọng cải thiện thị lực an toàn, lành tính. Trong đó, mật mông hoa là vị thuốc quen thuộc, được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền để trị các chứng khô mắt, đau mắt đỏ hay mờ mắt. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp dược liệu này khi đang dùng thuốc nhỏ mắt điều trị chuyên khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.
Nguyên tắc quan trọng nhất trong điều trị bệnh nhãn khoa là tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc nhỏ mắt kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược, và không tự bào chế nước thuốc nhỏ vào mắt. Dù mật mông hoa chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức nghiên cứu phòng thí nghiệm và động vật, chưa thể thay thế phác đồ y khoa chính thống.
Mật mông hoa và cơ chế tác động theo góc nhìn khoa học
Mật mông hoa (tên khoa học là Buddleja officinalis Maxim.) từ hàng nghìn năm qua đã được dùng trong y học cổ truyền ở Việt Nam, Trung Quốc và Hàn Quốc để hỗ trợ chữa khô mắt, viêm kết mạc, viêm giác mạc, loét giác mạc và đau mắt [1]. Theo các tài liệu tổng quan, thảo dược này phân lập được khoảng 80 hợp chất, chủ yếu là flavonoid, phenylethanoid, triterpenoid và monoterpene [1].
Dưới góc độ sinh học, các hoạt chất trong mật mông hoa cho thấy nhiều tác động dược lý phong phú. Các chiết xuất đã ghi nhận khả năng kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khô mắt và hỗ trợ chuyển hóa [1]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận polysaccharide tính acid chiết xuất từ mật mông hoa có hoạt tính ức chế sự tạo mạch máu mới bất thường (antiangiogenic), một yếu tố liên quan đến các bệnh mắt gây mù [2].
Cơ chế bảo vệ mắt của mật mông hoa còn liên quan đến việc điều hòa quá trình chết rụng của tế bào (apoptosis). Trong các thử nghiệm tế bào, flavonoid từ mật mông hoa giúp tác động lên biểu hiện của các protein truyền tín hiệu [3]. Ở động vật thí nghiệm, dịch chiết mật mông hoa còn ghi nhận khả năng ức chế các enzym liên quan đến biến chứng mắt [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về mật mông hoa?
Năm 2019, một nghiên cứu trên động vật đã đánh giá tác động của thuốc nhỏ mắt bào chế từ mật mông hoa trên mô hình thỏ bị khô mắt [5]. Tổng cộng 36 con thỏ đực được chia thành 6 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm khô mắt không can thiệp, nhóm khô mắt điều trị bằng testosterone, và ba nhóm khô mắt dùng thuốc nhỏ mắt mật mông hoa ở các nồng độ 1,0 mg/ml; 1,5 mg/ml và 3,0 mg/ml [5].
Kết quả cho thấy thuốc nhỏ mắt mật mông hoa giúp cải thiện cấu trúc hình thái của tuyến lệ ở thỏ bị cắt bỏ tinh hoàn tạo mô hình khô mắt [5]. Đánh giá mô bệnh học cho thấy mật mông hoa có thể thâm nhập vào tuyến lệ và làm thay đổi mật độ quang học trung bình của các protein PI3K, Akt và caspase-9 ở liều 3 mg/ml [5]. Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng thừa nhận nghiên cứu còn hạn chế lớn là thiếu nhóm thỏ đối chứng dùng giả dược và nhóm phẫu thuật giả [5].
Trước đó, một nghiên cứu in vitro năm 1995 đã kiểm tra tác động ức chế của 9 loại dược liệu thô lên enzym aldose reductase ở thủy tinh thể chuột [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết methanol 70% từ hoa mật mông hoa thể hiện mức ức chế mạnh nhất [4]. Bốn hợp chất phân lập được gồm luteolin, luteolin-7-O-beta-D-glucopyranoside, apigenin và acacetin-7-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-(6-1)-beta-D-glucopyranoside có nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 0,21; 0,28; 0,58 và 0,75 microM [4].
Về mặt tế bào, một nghiên cứu năm 2010 đã dùng huyết tương chứa flavonoid của mật mông hoa can thiệp trên tế bào biểu mô tuyến lệ nuôi cấy bị gây tổn thương bởi H2O2 [3]. Kết quả ghi nhận nhóm can thiệp bằng huyết tương chứa dược liệu làm tăng biểu hiện của phosphoprotein STAT1 (đạt mức 0,353 +- 0,494), có ý nghĩa thống kê so với đối chứng (P < 0,01) [3]. Tuy nhiên, khi bổ sung chất chẹn thụ thể androgen là flutamide, sự khác biệt giữa các nhóm biến mất (đạt mức 0,268 +- 0,061), cho thấy hoạt tính này có liên quan tới thụ thể nội tiết [3].
Cảnh giác nguy cơ tương tác thuốc nhỏ mắt chuyên khoa
Một quan niệm sai lầm phổ biến là thuốc nhỏ mắt chỉ tác dụng tại chỗ nên không thể gây tương tác nguy hiểm như thuốc uống. Thực tế, các nghiên cứu y khoa khẳng định thuốc tra mắt vẫn có thể hấp thu vào vòng tuần hoàn chung và đạt nồng độ huyết thanh đáng kể trên lâm sàng [6]. Các hoạt chất tra mắt điều trị bệnh lý chuyên khoa như tăng nhãn áp hoàn toàn có khả năng tương tác với các loại thuốc uống hoặc dịch tiêm truyền [6].
Tổng quan y văn suốt bốn thập kỷ cho thấy các thuốc điều trị mắt có thể gây tác dụng phụ toàn thân, và ngược lại các thuốc đường toàn thân cũng gây độc tính trên mắt [7]. Các nhóm thuốc như chủ vận alpha2-adrenergic, chẹn beta-adrenergic tra mắt đều ghi nhận nhiều báo cáo về biến cố bất lợi [7]. Dược thư Hoa Kỳ (USP DI) cũng đưa ra nhiều cảnh báo về nguy cơ tương tác giữa thuốc điều trị tăng nhãn áp tại chỗ với các thuốc chuyển hóa toàn thân [6].
Khi người bệnh tự ý uống thêm thảo dược như mật mông hoa song song với thuốc nhỏ mắt chuyên khoa, nguy cơ tương tác chuyển hóa qua gan hoặc thận là hoàn toàn có thể xảy ra. Sự kết hợp không kiểm soát này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, làm giảm tác dụng hạ nhãn áp, kháng viêm của thuốc nhỏ mắt, hoặc làm tăng độc tính toàn thân [3, 4].
Hiểm họa khi tự ý pha chế nước nhỏ mắt tại nhà
Nhiều người vì tin theo các bài thuốc truyền miệng đã mua mật mông hoa khô về sắc lấy nước rồi tự ý nhỏ trực tiếp vào mắt. Đây là một hành vi vô cùng nguy hiểm cho thị lực. Mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm, đòi hỏi các chế phẩm nhỏ mắt phải đạt tiêu chuẩn vô trùng khắt khe, có độ pH và áp suất thẩm thấu phù hợp.
Dược liệu tự nhiên chứa nhiều tạp chất, nấm mốc và vi khuẩn không thể loại bỏ bằng cách đun nấu thông thường. Tự chế thuốc nhỏ mắt có thể gây kích ứng giác mạc, loét mắt hoặc nhiễm trùng nặng dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn. Ngay cả trong các nghiên cứu khoa học, quy trình bào chế dung dịch mật mông hoa nhỏ mắt và nồng độ tối ưu vẫn đang trong quá trình thử nghiệm, chưa được chuẩn hóa cho người [5].
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dừng thuốc nhỏ mắt kê đơn để dùng mật mông hoa là sai lầm nguy hại nhất. Những bệnh lý như glôcôm (tăng nhãn áp), viêm loét giác mạc hay viêm màng bồ đào đòi hỏi phải dùng thuốc đặc trị liên tục để kiểm soát tổn thương dây thần kinh thị giác. Bỏ thuốc điều trị chuyên khoa sẽ khiến nhãn áp tăng cao mất kiểm soát hoặc ổ viêm lan rộng, gây tổn hại thị lực không thể phục hồi.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người cao tuổi mắc các bệnh lý về mắt cần hết sức cẩn trọng khi dùng thảo dược cùng lúc với thuốc điều trị. Nhóm người cao tuổi thường phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược học), khiến nguy cơ tương tác thuốc bất lợi tăng lên rất nhiều lần [6]. Khả năng hấp thu và chuyển hóa thuốc ở người lớn tuổi cũng suy giảm, làm tăng độc tính nếu có tương tác [6].
Người đang điều trị các bệnh mắt nghiêm trọng như tăng nhãn áp, thoái hóa hoàng điểm, viêm kết mạc nhiễm trùng cấp tính không được tự ý bổ sung mật mông hoa khi chưa có hướng dẫn y khoa. Các bằng chứng về mật mông hoa hiện nay vẫn chưa làm rõ cơ chế tác động hoàn chỉnh trên người [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn khi sử dụng mật mông hoa. Tất cả các dữ liệu thực nghiệm hiện tại chỉ mới tiến hành trên động vật như thỏ, chuột hoặc tế bào cô lập trong ống nghiệm [1, 5, 6]. Do đó, nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý dùng dược liệu dưới bất kỳ hình thức nào.
Áp dụng thực tế an toàn và đúng đắn
Để bảo vệ đôi mắt đúng cách, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ thuốc nhỏ mắt và thuốc uống do bác sĩ nhãn khoa chỉ định. Uống đủ liều, nhỏ đúng giờ và tái khám định kỳ là biện pháp tối quan trọng giúp bảo tồn thị lực.
Nếu muốn sử dụng mật mông hoa như một vị thuốc y học cổ truyền đường uống để hỗ trợ thanh can minh mục, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa mắt hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Tuyệt đối không giấu bác sĩ việc mình đang dùng thêm thảo dược, giúp chuyên gia kiểm soát trước các nguy cơ tương tác bất lợi [3, 4].
Đặc biệt, người bệnh chỉ nên dùng mật mông hoa qua đường uống với nguồn dược liệu đã được kiểm nghiệm, có xuất xứ rõ ràng. Tuyệt đối không nhỏ nước sắc mật mông hoa tự chế vào mắt [5]. Hãy lắng nghe cơ thể, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu đỏ mắt, đau nhức mắt, giảm thị lực bất thường nào, cần ngừng thảo dược và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt.
