Nhiều người mắc bệnh mạn tính thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để uống kèm với hy vọng tăng hiệu quả kiểm soát bệnh tật. Trong đó, các loài thuộc chi móng bò như móng bò trắng thường được truyền tai về nhiều công dụng sức khỏe khác nhau. Việc tự ý kết hợp dược liệu tự nhiên cùng đơn thuốc tây y điều trị huyết áp hoặc đái tháo đường đang làm dấy lên nhiều mối lo ngại về an toàn dùng thuốc.

Người bệnh đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường và huyết áp không nên tự ý dùng chung với dược liệu móng bò khi chưa có chỉ định y khoa. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy các loài móng bò có thể tác động trực tiếp lên hệ enzyme gan và đường ruột chuyển hóa thuốc [1], [2]. Sự can thiệp này dễ làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, tiềm ẩn nguy cơ gây tụt đường huyết quá mức, hạ huyết áp đột ngột hoặc ngộ độc do tích lũy thuốc điều trị [1], [3].

Nguy cơ tương tác thuốc âm thầm từ dược liệu quen thuộc

Tâm lý chuộng thảo dược thiên nhiên khiến nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ luôn an toàn và vô hại. Theo ước tính từ một tổng quan hệ thống, việc sử dụng đồng thời thuốc kê đơn cùng thảo dược hoặc sản phẩm bổ sung đã đặt khoảng 15 triệu bệnh nhân trước nguy cơ tương tác bất lợi [3]. Những nhóm thuốc thường gặp nguy cơ tương tác trên lâm sàng bao gồm thuốc hạ đường huyết, thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu và các nhóm điều trị chuyển hóa qua enzyme gan [3].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý chuyển hóa mạn tính như đái tháo đường hay tăng huyết áp thường phải duy trì phác đồ điều trị lâu dài [4]. Cảm giác mệt mỏi vì dùng thuốc tây kéo dài khiến người bệnh dễ tìm đến các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ hạ đường hoặc giảm áp [4]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp này lại tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi giữa dược liệu và thuốc điều trị nền [1], [4].

Các tương tác giữa thảo dược và thuốc thường khó phát hiện trên thực tế vì bệnh nhân thường không thông báo việc dùng thảo dược cho bác sĩ điều trị [5]. Khi xuất hiện các biến cố như mệt lả do tụt đường huyết hay hoa mắt vì tụt huyết áp, người bệnh thường nhầm lẫn đó là biểu hiện của bệnh lý thay vì do tương tác chuyển hóa thuốc [3], [5].

Cơ chế can thiệp vào enzyme gan và ruột của móng bò

Để hiểu vì sao móng bò trắng có thể gây nguy cơ khi dùng chung với thuốc hạ áp và tiểu đường, cần xem xét hệ thống enzyme Cytochrome P450 (CYP) trong cơ thể. Nhóm siêu họ enzyme CYP chịu trách nhiệm chính trong việc xử lý và đào thải phần lớn các loại thuốc tây y ra khỏi cơ thể [1]. Trong đó, hai enzyme CYP3A4 và CYP2D6 đóng vai trò then chốt khi lần lượt chuyển hóa khoảng 50% và 30% các loại thuốc lưu hành trên thị trường [1].

Khi một hoạt chất thảo dược làm ức chế hoặc cảm ứng các enzyme CYP, tốc độ chuyển hóa thuốc kê đơn sẽ bị đảo lộn [1], [2]. Nếu enzyme bị ức chế, thuốc hạ áp hoặc hạ đường huyết không được phân hủy kịp thời, dẫn tới việc tích tụ nồng độ cao trong huyết tương và làm tăng độc tính hoặc gây tác dụng hạ đường, hạ áp quá đà [1], [3]. Ngược lại, nếu dược liệu làm tăng biểu hiện enzyme, thuốc điều trị sẽ bị đào thải quá nhanh, gây ra thất bại điều trị [1], [2].

Ngoài các enzyme ở gan, các thụ thể chuyển hóa tại tế bào biểu mô ruột cũng đóng vai trò quyết định đến lượng thuốc hấp thu vào máu [2]. Khi dùng dược liệu đường uống cùng lúc với thuốc tây, các hợp chất tự nhiên có thể làm thay đổi sự biểu hiện gen chuyển hóa ngay tại thành ruột, dẫn tới những dao động khó lường về sinh khả dụng của thuốc [2].

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm về chi móng bò

Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã phân tích chi tiết khả năng can thiệp enzyme của các loài thuộc chi móng bò (Bauhinia). Cụ thể, các kết quả khoa học ghi nhận như sau:

Năm 2019, một nghiên cứu in vitro được công bố nhằm đánh giá khả năng ức chế 8 enzyme CYP người chính bởi dịch chiết nước của 9 loại thảo dược nhiệt đới phổ biến [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên microsome gan người bằng cách theo dõi 12 chất chuyển hóa thăm dò thông qua kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UPLC/MS-MS) [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết nước của móng bò Bauhinia monandra thể hiện hoạt tính ức chế yếu đối với enzyme CYP1A2 [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng lại ở mô hình microsome gan trong ống nghiệm, chưa đánh giá trên cơ thể sống có phác đồ điều trị thực tế [4].

Cũng trong năm 2019, một nghiên cứu khác đã phát triển mô hình thử nghiệm gen báo ký trên dòng tế bào ruột Caco-2 để đánh giá ảnh hưởng của dịch chiết thảo dược chuẩn hóa lên biểu hiện gen CYP3A4 và CYP2D6 [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết chuẩn hóa của loài móng bò Bauhinia forficata làm tăng đáng kể huỳnh quang báo ký của CYP3A4, đồng thời làm giảm đáng kể huỳnh quang báo ký của CYP2D6 trong mô hình tế bào ruột Caco-2 [2]. Dữ liệu này chứng minh dịch chiết móng bò có khả năng điều hòa biểu hiện gen của cả hai enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng bậc nhất [2]. Giới hạn nghiên cứu là thử nghiệm tế bào invitro, phản ánh tiềm năng tương tác sinh học chứ chưa đo lường trực tiếp nồng độ thuốc trên người bệnh [2].

Đến năm 2020, một công trình nghiên cứu đánh giá tương tác in vitro giữa các dịch chiết thảo dược chuẩn hóa với cơ chất của enzyme CYP3A4 và CYP2D6 tiếp tục kiểm tra dịch chiết móng bò Bauhinia forficata cùng 8 loại dược liệu khác [1]. Nghiên cứu này khẳng định việc dùng chung thảo dược với thuốc quy ước có thể dẫn đến tương tác thảo dược - thuốc, gây dao động sinh khả dụng và nguy cơ độc tính hoặc thất bại điều trị [1]. Trong thử nghiệm này, các loài như Cecropia glaziovii và Ilex paraguariensis thể hiện ức chế mạnh nhất, trong khi móng bò Bauhinia forficata nằm trong nhóm dược liệu cần được kiểm soát chặt chẽ về tiềm năng tương tác qua trung gian CYP [1].

Ngoài ra, một bài tổng quan công bố năm 2022 về các loài thực vật có tiềm năng chống loét dạ dày đã thu thập dữ liệu về loài móng bò Bauhinia monandra [6]. Mặc dù loài cây này được ghi nhận có tiềm năng bảo vệ niêm mạc dạ dày dựa trên thành phần hóa thực vật, nghiên cứu nhấn mạnh rằng hồ sơ về tác dụng phụ và độc tính của nó vẫn cần phải được tiếp tục đánh giá chuyên sâu [6].

Giới hạn của bằng chứng hiện nay

Cần lưu ý rằng các bằng chứng khoa học hiện có về chi móng bò (Bauhinia forficata, Bauhinia monandra) chủ yếu được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), trên microsome gan người và mô hình tế bào biểu mô Caco-2 [1], [4], [2]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đo lường trực tiếp nồng độ thuốc hạ áp hay thuốc trị đái tháo đường khi dùng chung với móng bò trắng trên cơ thể người bệnh.

Do đó, các rủi ro hạ đường huyết hay tụt huyết áp cộng gộp hiện được xác định dựa trên cơ chế tác động lên enzyme CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và nguy cơ tương tác của nhóm hoạt chất hạ áp, hạ đường đã được y văn ghi nhận tổng quan [1], [3], [4], [2]. Bệnh nhân không nên tự ý suy diễn rằng thảo dược an toàn chỉ vì chưa thấy báo cáo ca lâm sàng rầm rộ trên phương tiện truyền thông [5].

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý kết hợp thuốc và thảo dược

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại cây lá tự nhiên không chứa hóa chất tổng hợp nên uống bao nhiêu cũng không gây hại. Thực tế, các hợp chất tự nhiên trong thảo dược có hoạt tính sinh học rất mạnh, hoàn toàn có khả năng ức chế hoặc kích thích các hệ thống enzyme chuyển hóa tương tự như thuốc tây [1], [4]. Khi enzyme bị ức chế, lượng thuốc tây tồn đọng trong cơ thể tăng cao ngoài ý muốn [1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng uống thảo dược và thuốc tây cách nhau 1-2 tiếng là hoàn toàn an toàn. Tuy nhiên, sự điều hòa biểu hiện gen enzyme như cách móng bò Bauhinia forficata tác động lên CYP3A4 và CYP2D6 tại tế bào ruột có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày [2]. Do đó, việc uống cách giờ chỉ giúp giảm tương tác hấp thu cơ học, hoàn toàn không ngăn chặn được tương tác chuyển hóa ở cấp độ tế bào và enzyme gan [1], [2].

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dùng thảo dược mà không thông báo cho bác sĩ điều trị là sai lầm rất thường gặp [5]. Sự thiếu hụt thông tin này khiến các bác sĩ khó xác định nguyên nhân khi người bệnh gặp phải tình trạng dao động đường huyết hoặc huyết áp bất thường trong quá trình điều trị [5].

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc kê đơn kiểm soát đường huyết cần đặc biệt thận trọng [3], [5]. Tương tác làm tăng nồng độ thuốc có thể đẩy đường huyết xuống mức quá thấp, dẫn tới các triệu chứng nguy hiểm như run rẩy, vã mồ hôi, lú lẫn hoặc hôn mê do hạ đường huyết [1], [3].

Bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng các thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme gan cũng là đối tượng có nguy cơ cao [3], [5]. Tình trạng tụt huyết áp cộng gộp có thể làm giảm tưới máu não đột ngột, gây chóng mặt, ngất xỉu và té ngã, đặc biệt nguy hiểm ở bệnh nhân cao tuổi [3].

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh nhân ghép tạng đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch qua con đường CYP3A4 tuyệt đối không tự ý dùng thêm dược liệu [5]. Ở nhóm đối tượng này, bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào về hoạt tính của enzyme CYP3A4 do hóa thực vật gây ra cũng có thể dẫn đến tích lũy độc tính trên thận hoặc thất bại điều trị nghiêm trọng [5].

Chưa có nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn của móng bò trắng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ giới hạn ở các mô hình tế bào và phân tích thành phần hóa học thực vật cơ bản [4], [2], [6]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.

Áp dụng thực tế và lời khuyên dùng thuốc an toàn

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe bản thân, người bệnh mạn tính cần tuân thủ các nguyên tắc dùng thuốc và thảo dược như sau:

  • Thông báo đầy đủ: Luôn trao đổi với bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc, nước lá dân gian hoặc thực phẩm bổ sung dự định dùng cùng đơn thuốc kê đơn [5].
  • Không tự ý kết hợp: Khi chưa có số liệu liều lượng cụ thể được kiểm chứng lâm sàng cho móng bò trắng, chỉ dùng ở lượng vừa phải như một dạng thực phẩm thông thường, không dùng dạng cô đặc hay liều cao kéo dài [1], [6].
  • Theo dõi sát sao chỉ số cơ thể: Thường xuyên kiểm tra huyết áp và đường huyết bằng thiết bị đo tại nhà nếu có sử dụng bất kỳ loại thảo mộc mới nào nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu hạ đường hoặc tụt áp bất thường [3].
  • Đi khám ngay khi có dấu hiệu lạ: Khi xuất hiện cảm giác hoa mắt, vã mồ hôi lạnh, bủn rủn tay chân, choáng váng hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế gần nhất [3], [7].

Thảo dược tự nhiên có thể đem lại những giá trị sinh học nhất định nhưng không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [6], [8]. Việc kết hợp móng bò trắng cùng thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa để tránh những tương tác bất lợi nguy hiểm [1], [3]. Người bệnh cần lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa một cách an toàn nhất.