Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây quanh nhà để giã nát rồi đắp trực tiếp lên da khi bị sưng tấy hoặc có vết thương hở. Cây quan âm núi (hay còn gọi theo một số tên dân gian khác) cũng thường được truyền miệng là bài thuốc đắp ngoài giúp giảm đau, tiêu sưng. Tuy nhiên, việc tự ý giã đắp các loại lá tươi trực tiếp lên vùng da tổn thương tiềm ẩn rủi ro rất lớn về viêm da tiếp xúc và bội nhiễm vi khuẩn.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: hiện tại chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào chứng minh việc đắp lá quan âm núi tươi là an toàn hoặc hiệu quả trong điều trị vết thương. Ngược lại, việc bôi đắp các chất thảo mộc chưa qua xử lý chuẩn hóa có thể dẫn đến phản ứng kích ứng da cấp tính, viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc làm vết thương loét nặng hơn.
Cơ chế gây viêm da tiếp xúc và nguy cơ nhiễm trùng
Viêm da tiếp xúc là một trong những rối loạn da phổ biến nhất ở người, bao gồm hai thể chính là viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [1]. Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra khi các chất hóa học, nhựa cây, lông tơ hoặc độc tố thực vật phá hủy trực tiếp hàng rào bảo vệ biểu bì mà không qua cơ chế miễn dịch trung gian. Ngược lại, viêm da tiếp xúc dị ứng xuất hiện khi hệ miễn dịch của cơ thể nhận diện một thành phần lạ (dị nguyên) và kích hoạt phản ứng quá mẫn chậm qua tế bào lympho T.
Khi giã nát lá tươi đắp lên da, bề mặt da phải tiếp xúc với nồng độ đậm đặc các hợp chất hữu cơ, tinh dầu và nhựa cây chưa được tinh chế. Nếu đắp lên vùng da trầy xước hoặc vết thương hở, hàng rào bảo vệ đã bị phá vỡ, tạo điều kiện cho các dị nguyên dễ dàng xâm nhập sâu vào mô mềm. Ngoài ra, lá cây tươi ngoài tự nhiên luôn chứa bào tử nấm mốc, vi khuẩn đất và tạp chất. Việc đắp kín lá ẩm ướt lên vết rách da tạo ra môi trường yếm khí lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi, biến một vết thương nhỏ thành ổ áp xe, viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng hoại tử lan rộng.
Bằng chứng khoa học về viêm da do các chế phẩm bôi ngoài
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học chuyên sâu nào về việc giã đắp trực tiếp lá quan âm núi lên người. Các dữ liệu khoa học hiện có tập trung vào cơ chế gây viêm da tiếp xúc do các chất bôi ngoài da và những nỗ lực chiết xuất thảo mộc trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát tác dụng của một hỗn hợp chiết xuất thảo mộc đường bôi ngoài (hỗn hợp Huangdang) trên mô hình chuột bị viêm da tiếp xúc [1]. Hỗn hợp này chứa các thành phần như đương quy, xích thược, hoàng bá, trạch tả, thổ phục linh và một số thảo dược khác [1]. Các nhà nghiên cứu đã gây viêm da tiếp xúc dị ứng bằng oxazolone và gây viêm da tiếp xúc kích ứng bằng este phorbol (TPA) trên tai chuột, sau đó đo độ dày tai để đánh giá mức độ sưng viêm [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thảo mộc bôi ngoài này thể hiện cả tác dụng phòng ngừa lẫn điều trị đối với viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính, nhưng lại không có hiệu quả rõ rệt trên mô hình viêm da tiếp xúc dị ứng ở chuột [1]. Điều này cho thấy ngay cả thảo mộc được chiết xuất tinh khiết cũng chỉ tác động chọn lọc trên một số cơ chế viêm nhất định và không thể kiểm soát được phản ứng dị ứng qua trung gian miễn dịch.
Ở chiều ngược lại, các nghiên cứu lâm sàng trên người cho thấy phản ứng dị ứng khi bôi ngoài da có thể xảy ra với bất kỳ hoạt chất nào. Năm 1979, các bác sĩ đã báo cáo hai trường hợp bị viêm da tiếp xúc do thuốc mỡ bôi ngoài chứa nitroglycerin [2]. Thử nghiệm áp da (patch test) ở hai bệnh nhân này xác nhận phản ứng dị ứng rõ rệt với các hợp chất chứa nitroglycerin, mức độ nghiêm trọng buộc bệnh nhân phải ngừng liệu trình bôi ngoài hoàn toàn [2]. Sau đó, việc bôi một loại kem corticosteroid hoạt lực mạnh tại vị trí tổn thương đã giúp phòng ngừa và giảm thiểu viêm da, cho phép duy trì điều trị [2]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng ngay cả thuốc bôi được kiểm duyệt y tế nghiêm ngặt cũng có thể gây dị ứng tiếp xúc ở người có cơ địa nhạy cảm.
Năm 1977, một nghiên cứu tiền cứu và hồi cứu được thực hiện để xác định tỷ lệ viêm da tiếp xúc dị ứng đối với fluorouracil bôi ngoài da ở các bệnh nhân dày sừng quang hóa [3]. Nghiên cứu chia bệnh nhân thành hai nhóm: nhóm A gồm những người chuẩn bị dùng thuốc và nhóm B gồm những người đã từng điều trị bằng fluorouracil [3]. Các thử nghiệm tiêm trong da và áp da với nhiều nồng độ fluorouracil khác nhau đã phát hiện 6 bệnh nhân ở nhóm B bị viêm da tiếp xúc dị ứng [3]. Đặc điểm lâm sàng chung của 6 bệnh nhân này là xuất hiện ban ngứa dữ dội ngay tại vị trí bôi thuốc [3].
Năm 1988, y văn ghi nhận 3 trường hợp bị viêm da tiếp xúc sau khi bôi hoạt chất etofenamat [4]. Cả 3 bệnh nhân đều có phản ứng dương tính khi thử nghiệm áp da với etofenamat ở cả nồng độ 10% và 1% [4]. Sau khi thử nghiệm, một bệnh nhân thậm chí còn xuất hiện phản ứng viêm thứ phát ngay tại vị trí bôi thuốc ban đầu [4]. Một báo cáo năm 1990 cũng ghi nhận một trường hợp chàm tiếp xúc dị ứng tương tự sau khi dùng etofenamat bôi ngoài, đồng thời lưu ý rằng phản ứng mẫn cảm tiếp xúc có thể xảy ra dù tỷ lệ chung là tương đối hiếm [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc đắp lá cây dân gian
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Trên thực tế, hệ thực vật tự nhiên chứa hàng nghìn hợp chất hóa học phức tạp để tự vệ trước sâu bọ và nấm mốc. Những chất này khi tiếp xúc trực tiếp với mô liên kết hở của người có thể kích hoạt phản ứng viêm dữ dội.
Nhiều người cho rằng khi vết đắp bị đỏ ửng, ngứa rát và rỉ dịch là do lá cây đang "hút độc" hoặc "phát huy tác dụng". Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Hiện tượng ngứa dữ dội, ban đỏ hoặc phản ứng dạng chàm tại vị trí bôi đắp chính là dấu hiệu cảnh báo của viêm da tiếp xúc dị ứng [3]. Nếu tiếp tục đắp kín, tổn thương sẽ lan rộng, trợt loét và dẫn tới hoại tử da bề mặt.
Ngoài ra, việc tự ý xử lý các phản ứng kích ứng này bằng các loại thuốc bôi corticoid kéo dài cũng chứa đựng rủi ro. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột BALB/c bị viêm da tiếp xúc dị ứng mạn tính cho thấy: việc bôi ngoài dexamethasone liên tục trong 3 tuần giúp giảm sưng tai rõ rệt nhưng tình trạng ngứa lại tăng lên đáng kể sau thời gian dài sử dụng [6]. Khi ngừng thuốc đột ngột, hiện tượng sưng viêm tái phát nhanh chóng (hiệu ứng bật lại - rebound phenomenon), trong khi mức biểu hiện mRNA của yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) tại vùng da điều trị vẫn duy trì ở mức cao [6].
Ai nên thận trọng?
Tất cả mọi người đều nên tránh việc tự ý giã đắp lá quan âm núi hoặc bất kỳ loại lá tươi nào lên các tổn thương hở, vết rách da hoặc vết bỏng. Tuy nhiên, có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần tuyệt đối cảnh giác:
Những người có vết loét mạn tính ở chân là đối tượng có nguy cơ rất cao bị viêm da tiếp xúc với các chế phẩm bôi ngoài và các chất sát trùng [7]. Hàng rào bảo vệ da ở những bệnh nhân này đã suy yếu trầm trọng, việc đắp thảo dược bôi ngoài dễ dẫn đến tình trạng mẫn cảm tiếp xúc kéo dài và cản trở hoàn toàn quá trình liền sẹo [7].
Những người có tiền sử viêm da cơ địa, chàm thể tạng hoặc cơ địa dị ứng thuốc cũng là nhóm dễ bị bùng phát viêm da kích ứng khi tiếp xúc với nhựa thực vật. Trường hợp từng bị dị ứng với các loại thuốc bôi ngoài cần phải được kiểm tra chuyên khoa để xác định chính xác dị nguyên nhằm tránh tái phơi nhiễm cả đường bôi lẫn đường toàn thân [7].
Xử lý khi bị viêm da tiếp xúc do đắp lá và áp dụng thực tế
Khi xuất hiện tình trạng ngứa ngáy, đỏ rát, nổi mụn nước hoặc sưng phù tại vị trí đắp lá, nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất là phải ngừng ngay lập tức việc bôi đắp loại lá đó [7].
Rửa nhẹ nhàng vùng da tổn thương dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ hoàn toàn bã thực vật và dịch tiết bám dính. Không chà xát mạnh gây vỡ mụn nước khiến vi khuẩn dễ dàng xâm nhập.
Trong phác đồ y khoa, việc kiểm soát bệnh nhân viêm da tiếp xúc do các chất bôi ngoài đòi hỏi phải dừng ngay chất nghi ngờ, sau đó điều trị bằng các loại mỡ corticosteroid theo chỉ định và tiến hành các xét nghiệm chuyên khoa dị ứng da liễu như thử nghiệm áp da (patch test) khi bị chàm tiếp xúc hoặc thử nghiệm lẩy da pha loãng (diluted prick test) khi bị mày đay tiếp xúc để xác định rõ nguyên nhân do tá dược hay do chính hoạt chất [7]. Chẳng hạn, trong một trường hợp viêm da tiếp xúc do thiết bị theo dõi đường huyết liên tục ở một phụ nữ 40 tuổi, việc sử dụng bình xịt clobetasol propionate 0,05% bôi ngoài đã mang lại hiệu quả điều trị viêm da tốt [8]. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại hoạt chất bôi ngoài và thời gian sử dụng phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định để tránh biến chứng.
Đối với các vết thương trầy xước thông thường, quy trình chăm sóc an toàn đã được xác lập là: rửa sạch bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát trùng nhẹ, để khô thoáng hoặc băng gạc vô trùng bảo vệ. Khi vết thương có dấu hiệu sưng nóng, chảy mủ, sốt hoặc diện tích viêm lan rộng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được xử trí kháng sinh hoặc can thiệp ngoại khoa phù hợp, tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
