Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thảo dược tự nhiên để cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng kéo dài. Trong số đó, Rhodiola rosea (còn gọi là rễ vàng) trở thành lựa chọn phổ biến nhờ các đặc tính hỗ trợ tinh thần. Tuy nhiên, việc tự ý dùng chung thảo dược này khi đang điều trị bằng thuốc chống trầm cảm tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Câu trả lời trực tiếp từ giới y khoa là người bệnh tuyệt đối không được tự ý kết hợp Rhodiola với các thuốc chống trầm cảm theo toa. Sự phối hợp này có thể gây ra tương tác dược lực học và dược động học bất lợi, làm gia tăng tác dụng phụ nguy hiểm như hội chứng serotonin [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen phối hợp thảo dược
Rhodiola rosea là một loài thực vật sinh trưởng ở các vùng núi cao thuộc khu vực Bắc Cực của châu Âu và châu Á [1]. Trong y học dân gian phương Tây và y học cổ truyền, loài cây này thường được dùng để tăng cường thể lực và giảm căng thẳng [2]. Nhờ chứa các hoạt chất sinh học như phenylpropanoide hay salidroside, thảo dược này được ứng dụng rộng rãi như một chất thích nghi (adaptogen) [1, 2].
Khi gặp các vấn đề về cảm xúc, không ít người bệnh muốn đẩy nhanh hiệu quả hồi phục bằng cách uống thêm thảo dược song song với đơn thuốc của bác sĩ. Quan niệm thảo dược luôn lành tính khiến người dùng mất cảnh giác trước các tương tác hóa sinh phức tạp trong cơ thể. Khi đưa thêm một chất có hoạt tính thần kinh vào phác đồ điều trị sẵn có, nguy cơ quá liều hoặc tương tác chéo hoàn toàn có thể xảy ra [1].
Các báo cáo ghi nhận việc dùng thêm Rhodiola vào phác đồ điều trị có thể làm tăng các rủi ro liên quan đến lâm sàng [1]. Người bệnh cần hiểu rõ cơ chế vận hành của cả hai hoạt chất để tránh các biến cố ngoài ý muốn.
Cơ chế tác động của Rhodiola lên hệ thần kinh
Để hiểu vì sao tương tác xảy ra, cần xem xét cơ chế hoạt động của Rhodiola rosea trong não bộ. Các nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất rễ vàng có đặc tính an thần, chống trầm cảm, thúc đẩy động lực và điều biến căng thẳng thông qua việc kích thích phân phối các chất dẫn truyền thần kinh là dopamine và serotonin [1]. Salidroside - một hoạt chất chính trong Rhodiola - cùng các chiết xuất từ rễ cây tạo ra nhiều tương tác trung gian với các mạng lưới phân tử của hệ thống miễn dịch - thần kinh nội tiết và các thụ thể dẫn truyền thần kinh [3].
Trong nghiên cứu trên động vật công bố năm 2009, 70 con chuột đực Sprague-Dawley được chia thành 7 nhóm (10 con mỗi nhóm) để kiểm tra mô hình trầm cảm gây ra bởi căng thẳng nhẹ mạn tính [4]. Các nhóm thử nghiệm dùng chiết xuất Rhodiola rosea ở ba mức liều gồm liều thấp (1,5 g/kg), liều trung bình (3 g/kg) và liều cao (6 g/kg) trong 3 tuần [4]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy nồng độ serotonin (5-HT) tại vùng hồi hải mã của cả ba nhóm này đều hồi phục về mức bình thường [4].
Ngoài ra, salidroside cũng được ghi nhận có tác dụng điều hòa nồng độ 5-HT và norepinephrine (NE) ở vỏ não trước trán của chuột, đồng thời làm tăng yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) tại vùng hồi hải mã [5]. Một nghiên cứu năm 2018 trên 28 tình nguyện viên khỏe mạnh sử dụng 500 mg chiết xuất Rhodiola rosea dạng uống một liều duy nhất cho thấy thảo dược này có khả năng điều biến tính mềm dẻo vỏ não, ngăn chặn hiện tượng giảm hiệu quả synap thần kinh phụ thuộc hoạt động [6].
Chính vì Rhodiola có khả năng thúc đẩy và làm tăng nồng độ serotonin trong hệ thần kinh trung ương, việc dùng chung nó với các thuốc chống trầm cảm có cùng đích tác động sẽ dẫn đến hiện tượng cộng dồn quá mức [1, 3].
Cảnh báo từ các ca lâm sàng và nghiên cứu y khoa
Bằng chứng rõ ràng nhất về nguy cơ tương tác giữa Rhodiola và thuốc chống trầm cảm được ghi nhận trong một báo cáo ca bệnh năm 2015 [1]. Nghiên cứu này mô tả trường hợp một nữ bệnh nhân 68 tuổi mắc chứng rối loạn trầm cảm tái diễn mức độ vừa kèm hội chứng soma [1]. Sau khi người bệnh tự ý uống thêm Rhodiola rosea trong lúc đang dùng thuốc chống trầm cảm paroxetine, bà đã xuất hiện các triệu chứng rối loạn thần kinh thực vật, cảm giác bồn chồn không yên và run rẩy chân tay [1].
Các bác sĩ kết luận rằng khi phối hợp Rhodiola rosea với paroxetine, tương tác dược động học và dược lực học đã xảy ra, và những triệu chứng của bệnh nhân được diễn giải là hội chứng ngộ độc serotonin (serotonergic syndrome) [1]. Paroxetine vốn là thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI), giữ nồng độ chất này tồn tại lâu hơn ở khe synap; khi kết hợp với thảo dược kích thích phân phối serotonin như Rhodiola, hệ thần kinh lập tức bị quá tải [1].
Mặc dù Rhodiola có tiềm năng cải thiện tâm trạng, nhưng các dữ liệu khoa học ủng hộ hiệu quả của nó đối với chứng trầm cảm ở người lớn nhìn chung vẫn còn hạn chế [3]. Đánh giá lâm sàng trên người đối với chiết xuất thân rễ Rhodiola rosea dựa vào kết quả từ 2 thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 146 đối tượng mắc trầm cảm nặng và 7 nghiên cứu nhãn mở với tổng cộng 714 cá nhân bị trầm cảm nhẹ do căng thẳng [3].
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược giai đoạn II năm 2016 trên 57 đối tượng bị rối loạn trầm cảm nặng từ nhẹ đến trung bình kéo dài 12 tuần, các tác giả đã so sánh chiết xuất Rhodiola rosea chuẩn hóa với sertraline và giả dược [7]. Kết quả cho thấy mức giảm điểm thang đánh giá trầm cảm Hamilton (HAM-D) ở nhóm dùng sertraline là -8,2 (khoảng tin cậy 95% [CI]: -12,7 đến -3,6), cao hơn so với Rhodiola (-5,1, 95% CI: -8,8 đến -1,3) và giả dược (-4,6, 95% CI: -8,6 đến -0,6) [7]. Tỷ số chênh cải thiện so với giả dược của sertraline là 1,90, trong khi Rhodiola là 1,39 [7]. Nghiên cứu kết luận Rhodiola tạo ra ít hiệu quả chống trầm cảm hơn sertraline nhưng dung nạp tốt hơn và có tỷ lệ gặp biến cố bất lợi thấp hơn (30,0% so với 63,2% ở sertraline) [7].
Ngoài ra, trong một nghiên cứu lâm sàng mù đôi đối chứng giả dược kéo dài 6 tuần khác, việc dùng chiết xuất Rhodiola rosea liều 170 mg mỗi ngày bằng đường uống giúp giảm đáng kể các triệu chứng trầm cảm chung bao gồm mất ngủ, cảm xúc bất ổn và cơ thể hóa so với nhóm dùng giả dược [5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này đều thực hiện trên đối tượng dùng đơn trị liệu, hoàn toàn không hỗ trợ cho việc tự ý dùng chung thảo dược với thuốc tân dược [4, 5, 6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ hoặc không thể tương tác với thuốc tây. Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào có khả năng thay đổi các chất dẫn truyền thần kinh đều có thể gây tương tác dược lý [1, 2]. Sự kết hợp giữa Rhodiola và thuốc chống trầm cảm không mang lại tác động "nhân đôi hiệu quả" như nhiều người kỳ vọng, mà ngược lại làm tăng nguy cơ ngộ độc thần kinh [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng kết quả từ các thí nghiệm trên động vật sang cơ thể người. Các phát hiện về việc chiết xuất rễ cây giúp tái tạo tế bào thần kinh, giảm yếu tố viêm như TNF-alpha, IL-1beta hay phục hồi serotonin phần lớn mới được chứng minh trên mô hình chuột bị căng thẳng mạn tính hoặc chuột cắt khứu giác [3, 6, 7]. Những phản ứng này chưa thể đại diện hoàn toàn cho đáp ứng sinh lý phức tạp trên cơ thể người bệnh đang tiếp nhận các loại thuốc chuyển hóa qua gan.
Hiểu lầm thứ ba là xem Rhodiola là chất thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị y khoa. Mặc dù thảo dược này có hồ sơ an toàn thuận lợi trong các nghiên cứu ngắn hạn và ít tác dụng phụ hơn thuốc chuẩn trong thử nghiệm lâm sàng, nhưng hiệu lực chống trầm cảm của nó vẫn thấp hơn các thuốc như sertraline [2, 4]. Bệnh nhân không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người đầu tiên cần cẩn trọng tối đa là các bệnh nhân đang điều trị bằng bất kỳ loại thuốc chống trầm cảm nào, đặc biệt là các thuốc thuộc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin như paroxetine hay sertraline [1, 4]. Nguy cơ xảy ra phản ứng bất lợi và hội chứng serotonin là hoàn toàn có thể xảy ra khi phối hợp [1].
Người cao tuổi cũng là đối tượng phải cảnh giác cao độ. Trường hợp lâm sàng ghi nhận phản ứng bất lợi xảy ra ở một bệnh nhân 68 tuổi, cho thấy người lớn tuổi với chức năng chuyển hóa suy giảm có thể nhạy cảm hơn trước các tương tác thuốc và thảo dược [1].
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em, hiện không có dữ liệu lâm sàng an toàn từ các nghiên cứu được công bố; các dữ liệu hiện có chỉ được thực hiện trên động vật hoặc người trưởng thành [2, 4, 7, 8]. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng Rhodiola dưới bất kỳ hình thức nào. Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc chuyển hóa khác nhau cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng [1].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Để bảo vệ sức khỏe tâm thần và thể chất một cách khoa học, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ đã được bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Nếu đang dùng thuốc điều trị trầm cảm, người bệnh không được tự ý bổ sung các sản phẩm chứa Rhodiola rosea hoặc các hoạt chất adaptogen khác mà không có sự đồng ý bằng văn bản của bác sĩ điều trị [1].
Trong trường hợp được chuyên gia y tế cho phép sử dụng Rhodiola độc lập (không kèm thuốc chống trầm cảm), người dùng chỉ nên sử dụng các chế phẩm có nguồn gốc rõ ràng, với liều lượng đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng (ví dụ từ 170 mg đến mức phân liều được theo dõi chặt chẽ) [5, 6]. Nếu cơ thể xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như bồn chồn, run rẩy, hồi hộp hay rối loạn tiêu hóa, cần ngừng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [1].
Việc chăm sóc sức khỏe tâm thần đòi hỏi sự kiên nhẫn và đồng hành từ các chuyên gia y tế. Thảo dược tự nhiên có thể đem lại một số lợi ích hỗ trợ, nhưng dùng sai cách hoặc phối hợp tùy tiện với thuốc kê đơn sẽ gây ra những hậu quả khó lường. Người bệnh hãy luôn trao đổi cởi mở với bác sĩ về mọi sản phẩm bổ sung đang dùng để đảm bảo an toàn tối đa cho bản thân.