Lưu ý khi dùng thạch và viên uống konjac: Rủi ro nghẹn tắc ít biết

Các món thạch dẻo, viên uống giảm cân hay bột nưa (chiết xuất từ cây nưa trồng - Amorphophallus konjac) đang trở thành trào lưu hỗ trợ giữ dáng được nhiều người tìm kiếm [2, 3]. Nhờ khả năng tạo cảm giác no nhanh và chứa ít calo, các sản phẩm từ loại củ này được quảng cáo như một giải pháp đơn giản để kiểm soát cân nặng [1, 2]. Tuy nhiên, nhiều người dùng có thói quen uống vội viên nén hoặc ăn thạch khô mà không bổ sung đủ nước, dẫn đến những tai nạn nghẹn tắc đường thở và đường tiêu hóa nguy hiểm [1, 2].

Câu trả lời trực tiếp là: Hoàn toàn có thể gặp tai biến nghẽn tắc thực quản và đường tiêu hóa nếu dùng sản phẩm chứa nưa sai cách [1, 2, 3]. Do tính chất hút nước cực mạnh và nở phình thể tích nhanh chóng, bột nưa dạng khô khi chưa ngậm đủ nước sẽ hút dịch ngay trong cổ họng hoặc thực quản, đóng thành khối bã dẻo đặc chèn ép đường dẫn thức ăn [1, 2]. Việc hiểu đúng đặc tính vật lý của loại xơ này là yếu tố sống còn để phòng ngừa sự cố ^[1].

Bột nưa nở phồng như thế nào trong cơ thể?

Hoạt chất chính tạo nên độ dẻo quánh của củ nưa là glucomannan, một chuỗi phân tử đường đa (polysaccharide) hòa tan gồm mannose và glucose liên kết với nhau [2, 3]. Chuỗi phân tử này có trọng lượng phân tử và độ nhớt thuộc hàng cao nhất trong số các loại chất xơ ăn kiêng từng được biết đến ^[2]. Khi tiếp xúc với chất lỏng, glucomannan hấp thụ nước với dung tích cực lớn, tạo thành một dung dịch gel có độ sệt và dính đậm đặc [2, 3].

Đặc tính háo nước mạnh này giúp glucomannan trương nở gấp nhiều lần kích thước ban đầu ngay sau khi nuốt vào đường tiêu hóa ^[3]. Quá trình nở to tạo áp lực căng phồng trong dạ dày, từ đó kích hoạt tín hiệu no lâu và làm giảm cảm giác thèm ăn [1, 2]. Cơ chế làm chậm rỗng dạ dày và trì hoãn giải phóng dưỡng chất vào niêm mạc ruột cũng hỗ trợ làm hạ đường huyết và giảm bài tiết insulin sau ăn ^[2]. Dù vậy, mặt trái nằm ở chỗ tốc độ hút nước quá nhanh đòi hỏi một lượng dung dịch dồi dào để hòa tan hoàn toàn trước khi đi qua các ống hẹp của cơ thể [1, 2].

Nguy cơ hình thành dị vật và tắc nghẽn thực quản

Nếu sử dụng glucomannan ở dạng bột khô, dạng viên nén nén chặt mà không uống cùng lượng nước thích hợp, xơ nưa sẽ lấy ngay lượng nước bọt ít ỏi tại thực quản để trương nở [1, 2]. Sự giãn nở thể tích đột ngột giữa chừng biến khối bột thành dị vật bã xơ dẻo quánh (pharmacobezoar), mắc kẹt hoàn toàn trong lòng thực quản ^[3]. Tình trạng này khiến người bệnh không thể nuốt tiếp thức ăn, nôn ọe dữ dội và có thể dẫn tới tắc nghẽn tiêu hóa cấp tính [2, 3].

Nguy cơ tai biến thực quản phụ thuộc rất lớn vào liều lượng glucomannan nạp vào, dạng bào chế và giải phẫu vòm họng của từng người ^[1]. Nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 37 tuổi bị tắc nghẽn thực quản sau khi dùng sản phẩm hỗ trợ ăn kiêng chứa glucomannan dạng không kê đơn ^[3]. Khối nghẽn bám chặt đến mức bệnh nhân chỉ giải phóng được dị vật nhờ phản xạ nôn mửa dữ dội ngay trước thời điểm tiến hành nội soi đường tiêu hóa trên ^[3]. Kết quả nội soi sau đó phát hiện bệnh nhân này có màng ngăn thực quản bẩm sinh, một cấu trúc giải phẫu bất thường làm tăng nguy cơ giữ lại các viên thuốc háo nước ^[3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và mức độ an toàn?

Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) từng công nhận glucomannan giúp hỗ trợ giảm cân ở liều tối thiểu 3 g/ngày, chia làm 3 lần uống trước bữa ăn trong điều kiện kết hợp chế độ ăn hạn chế năng lượng ^[1]. Dẫu vậy, các dữ liệu tổng hợp sau đó lại cho thấy hiệu quả trên cân nặng không thực sự đồng nhất ^[1]. Điển hình, một phân tích gộp năm 2014 gồm 8 thử nghiệm trên người với liều 1–3 g/ngày cho thấy mức giảm cân chỉ đạt khiêm tốn 0,5 kg và không có ý nghĩa thống kê ^[1]. Đến năm 2021, một phân tích gộp khác trên 8 nghiên cứu ghi nhận mức giảm trung bình 1,27 kg ^[1].

Bên cạnh cân nặng, tác dụng hạ mỡ máu của nưa được ghi nhận rõ ràng hơn qua các thử nghiệm lâm sàng ^[4]. Nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược chéo của Arvill và Bodin trên 63 nam giới khỏe mạnh kéo dài hai giai đoạn 4 tuần cho thấy: dùng 3,9 g glucomannan mỗi ngày giúp giảm 10% cholesterol toàn phần, giảm 7,2% mỡ xấu LDL, giảm 23% chất béo trung tính triglycerides và hạ 2,5% huyết áp tâm thu mà không gây tác dụng phụ đáng kể ^[4]. Chen và cộng sự cũng ghi nhận liều 3,6 g/ngày trong 28 ngày giúp cải thiện lipid máu và kiểm soát đường huyết trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 thông qua cơ chế kích thích đào thải sterol và axit mật qua phân ^[4].

Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi trên 60 trẻ béo phì dưới 15 tuổi uống 1 g glucomannan hai lần mỗi ngày trong 2 tháng ghi nhận sự thay đổi các chỉ số mỡ máu mà không gây tổn hại đến hấp thu ruột hay chức năng tuyến giáp, vỏ thượng thận ^[4]. Dù vậy, dữ liệu về việc cải thiện hệ vi sinh đường ruột từ xơ nưa ở người thừa cân vẫn còn rất sơ khai, đa phần mới chỉ dừng lại ở các thí nghiệm ống nghiệm hoặc mô hình lên men phân người trong phòng thí nghiệm [1, 6].

Những rủi ro tiêu hóa và tương tác khác cần lưu ý

Bên cạnh tai biến nghẹn tắc, việc tiêu thụ lượng lớn chất xơ cô đặc từ nưa có thể gây ra những rối loạn tiêu hóa thường gặp [2, 3]. Người dùng dễ gặp tình trạng đầy hơi, chướng bụng và đau bụng co thắt do khối xơ cản trở lưu thông dịch tiêu hóa hoặc bị vi khuẩn đường ruột lên men ồ ạt [2, 3]. Hiện tượng tắc nghẽn cũng có thể xảy ra ở đoạn ruột thấp nếu lượng phân đóng khuôn quá to mà đường ruột thiếu độ ẩm ^[2].

Một nguy cơ tiềm ẩn khác là cản trở hấp thu các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính [2, 3]. Do tính kết dính và tạo màng gel nhầy bọc lấy niêm mạc, glucomannan có thể làm thay đổi sinh khả dụng, cản trở hoặc làm chậm trễ quá trình hấp thu của các loại dược phẩm uống cùng thời điểm [2, 3]. Nếu người bệnh đang điều trị các bệnh lý tim mạch, đái tháo đường hay kháng sinh, việc dùng chung với bột nưa có thể làm giảm nồng độ thuốc trong máu xuống dưới mức có tác dụng [2, 3].

Hiểu lầm: Càng uống nhiều dạng viên nén càng nhanh gầy

Nhiều người lầm tưởng rằng uống viên nén glucomannan cô đặc sẽ tiện lợi và mang lại hiệu quả đốt mỡ tức thì mà không cần nỗ lực kiểm soát ăn uống [1, 2]. Trên thực tế, Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) cùng Văn phòng Thực phẩm Bổ sung Hoa Kỳ (ODS) đã phát đi cảnh báo an toàn nghiêm ngặt đối với sản phẩm chứa glucomannan dạng viên nén ^[1]. ODS chỉ rõ dạng viên nén tiềm ẩn mối nguy nghẽn thực quản rất lớn, trong khi các dạng bào chế khác dung nạp an toàn tới mức 15,1 g/ngày trong nhiều tuần ^[1].

Viên nén khi vào cổ họng nếu thiếu nước trơn trượt sẽ dính ngay vào niêm mạc ống dẫn thức ăn, trương phình và chèn kín đường thở hoặc lòng thực quản [1, 2]. FDA bắt buộc các thực phẩm chức năng không kê đơn chứa hoạt chất này ở dạng khô hoặc ngậm nước chưa hoàn toàn phải in nhãn cảnh báo: luôn uống cùng đủ nước và cấm chỉ định cho những người có tiền sử khó nuốt ^[1]. Đồng thời, các bằng chứng giảm cân từ xơ nưa chỉ cho kết quả hỗ trợ ở mức khiêm tốn từ 0,5 đến 1,27 kg khi và chỉ khi kết hợp với chế độ ăn giảm calo, hoàn toàn không phải thần dược tiêu mỡ ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng các chế phẩm từ nưa?

Nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý dùng viên uống hoặc thạch nưa dẻo là người có bất thường giải phẫu đường tiêu hóa trên [1, 2]. Những người có túi thừa thực quản, co thắt tâm vị, hẹp thực quản hay màng ngăn thực quản bẩm sinh có nguy cơ rất cao bị dị vật bã xơ mắc kẹt vĩnh viễn ^[3]. Người cao tuổi, người có phản xạ nuốt kém, liệt sau tai biến hoặc trẻ nhỏ chưa hoàn thiện kỹ năng nhai nuốt cũng nằm trong nhóm rủi ro cao xảy ra nghẹn tắc đường thở ^[1].

Người mắc bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc người dùng các thuốc điều trị tim mạch, mỡ máu cần hết sức thận trọng [2, 3]. Xơ nưa có tác dụng làm chậm hấp thu đường và làm rỗng dạ dày, do đó có thể gây xáo trộn nồng độ thuốc hấp thu vào cơ thể hoặc dẫn đến hạ đường huyết quá mức [3, 4]. Những người có bệnh lý đường ruột mạn tính, hội chứng ruột kích thích hay nguy cơ bán tắc ruột cũng nên tránh nạp xơ nưa đậm đặc [2, 3]. Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn dài hạn của xơ nưa trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú ^[1].

Hướng dẫn dùng thạch và bột nưa an toàn trong đời sống

Để tận dụng lợi ích hạ mỡ máu và tạo cảm giác no của nưa mà không rước họa nghẹn tắc, quy tắc bất di bất dịch là cung cấp đủ lượng nước cho sản phẩm ^[1]. Nếu dùng xơ nưa dạng bột mịn, cần hòa tan hoàn toàn vào cốc nước lớn, khuấy đều cho bột ngậm đủ nước thành chất lỏng sệt rồi mới uống, tuyệt đối không bao giờ nuốt khan bột khô trực tiếp [1, 2].

Khi sử dụng các dạng viên nang hoặc viên nén, cần uống kèm một cốc nước đầy tối thiểu 200–250 ml ở tư thế đứng hoặc ngồi thẳng lưng, tránh nằm ngay sau khi nuốt thuốc [1, 2]. Đối với món thạch konjac ăn vặt, nên cắt nhỏ thành từng miếng mỏng trước khi nhai, nhai kỹ từng miếng một thay vì hút trọn vẹn cả thanh thạch dài vào họng. Nếu đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, hãy uống xơ nưa cách thời điểm uống thuốc thông thường ít nhất 1–2 giờ để tránh làm ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của dược phẩm [2, 3]. Khi xuất hiện triệu chứng nuốt nghẹn, đau tức ngực hoặc buồn nôn sau khi dùng, cần tới ngay cơ sở y tế để được xử trí kịp thời ^[3].

Chất xơ glucomannan từ củ nưa là một chất bổ sung hữu ích hỗ trợ giảm mỡ máu và tạo cảm giác no, nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng cao trong cách dùng [1, 4]. Việc tuân thủ hướng dẫn uống đủ nước và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách an toàn và bền vững [1, 2]. Khi có bất kỳ bệnh lý nền mạn tính nào, người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng các chế phẩm cô đặc từ nưa [1, 2].