Nấm hương là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt Nam nhờ hương vị thơm ngon và giá trị dinh dưỡng cao [1]. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội, nhiều lời đồn thổi lan truyền rằng ăn nấm hương có thể "trị khỏi ung thư" hoặc tiêu diệt hoàn toàn khối u ác tính. Những thông tin chưa được kiểm chứng này khiến không ít bệnh nhân từ chối phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện để chuyển sang chế độ ăn nấm trừ bữa.
Thực tế khoa học hoàn toàn trái ngược với lời đồn thổi trên. Nấm hương hay các chiết xuất từ nấm không thể tự chữa khỏi bệnh ung thư [2]. Các nghiên cứu y khoa lớn trên thế giới chỉ công nhận Lentinan – một hoạt chất tinh khiết chiết xuất từ nấm hương – có vai trò là thuốc hỗ trợ miễn dịch phối hợp cùng hóa trị, xạ trị, chứ không phải thần dược thay thế y học hiện đại [3], [1].
3 hiểu lầm phổ biến về tác dụng chống ung thư của nấm hương
Hiểu lầm thứ nhất và tai hại nhất là cho rằng ăn nấm hương có thể thay thế phác đồ điều trị bệnh viện. Nhiều người tin rằng chỉ cần tích cực nấu canh nấm, uống nước sắc nấm hương thì khối u sẽ teo biến. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện hành đều khẳng định Lentinan chỉ được dùng như liệu pháp bổ trợ (adjuvant therapy) nhằm cải thiện chất lượng sống và nâng cao đáp ứng của hóa xạ trị [3], [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng nấm hương nguyên quả trong bữa ăn với dược chất Lentinan tinh khiết dạng tiêm. Lentinan là một phân tử beta-glucan mạch lớn, có cấu trúc hóa học đặc thù beta-(1,3)-glucan với nhánh beta-(1,6) được tinh chế phức tạp bằng công nghệ sinh dược [4]. Khi ăn nấm hương tươi hoặc khô qua đường tiêu hóa, hàm lượng polysaccharide được hấp thu vào máu rất thấp và bị phân giải tại ruột, khác xa dạng thuốc tiêm truyền tĩnh mạch trực tiếp vào vòng tuần hoàn [3], [5].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng nấm hương "tấn công trực diện tiêu diệt tế bào ung thư". Nhiều người lầm tưởng cơ chế hoạt động của nấm giống như các hóa chất tiêu diệt tế bào. Bản chất Lentinan không phải thuốc độc tế bào; nó là một chất điều hòa đáp ứng sinh học (biological response modifier), hoạt động bằng cách kích thích chính hệ thống miễn dịch của cơ thể bệnh nhân nhận diện và ứng phó với tổn thương [1], [4].
Cơ chế tác động: Lentinan kích hoạt tế bào miễn dịch ra sao?
Lentinan là một polysaccharide chiết xuất từ nấm hương (tên khoa học là Lentinula edodes) với thành phần hoạt tính sinh học chính là beta-glucan [1]. Tính chất chống khối u của hoạt chất này lần đầu tiên được báo cáo từ những năm 1960 [1]. Kể từ thập niên 1980, Lentinan đã được phê duyệt làm thuốc hỗ trợ điều trị ung thư tại Nhật Bản và Trung Quốc [1].
Về mặt sinh hóa, Lentinan không tác động trực tiếp tiêu diệt khối u mà đánh thức hệ thống phòng thủ tự nhiên [1]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất kích hoạt các tế bào miễn dịch thông qua nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng, bao gồm thụ thể TLR4/Dectin1-MAPK và Syk-PKC-NFkappaB [1]. Khi các thụ thể này được kích hoạt, tế bào miễn dịch sẽ chuyển từ trạng thái thụ động sang trạng thái sẵn sàng chiến đấu [1].
Bên cạnh đó, Lentinan còn phối hợp chặt chẽ với các kháng thể đơn dòng điều trị đích như trastuzumab (dùng cho bệnh nhân có biểu hiện HER2 cao) [6], [4]. Sự kết hợp này kích hoạt hệ thống bổ thể và tăng cường độc tế bào phụ thuộc kháng thể (ADCC) cùng độc tế bào phụ thuộc bổ thể (CDC), giúp các tế bào miễn dịch tiêu diệt mô bệnh hiệu quả hơn [6], [4].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì: Dữ liệu thực tế trên người bệnh
Để đánh giá chính xác tác dụng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên các bệnh nhân ung thư đường hô hấp và tiêu hóa [3], [1].
Một tổng quan công bố năm 2018 đã tổng hợp 38 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) tại Trung Quốc từ năm 2004 đến 2016 trên 3.117 bệnh nhân ung thư phổi [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng tổng thể trung bình ở nhóm chỉ dùng hóa trị đơn thuần là 43,3%, trong khi nhóm kết hợp Lentinan dạng tiêm cùng hóa trị đạt tới 56,9% [3]. Phác đồ kết hợp cho thấy hiệu quả vượt trội hơn hẳn hóa trị đơn độc (RR gộp = 0,79, khoảng tin cậy 95% CI 0,74-0,85) mà không có sự không đồng nhất về mặt thống kê giữa các nghiên cứu [3].
Một báo cáo tổng quan khác công bố năm 2019 đã thu thập dữ liệu từ 135 nghiên cứu độc lập tại Trung Quốc trong giai đoạn 2004–2016, phân tích trên tổng số 9.474 ca điều trị ung thư bằng Lentinan [1]. Số ca bệnh được ghi nhận bao gồm: 3.469 ca ung thư phổi, 3.039 ca ung thư dạ dày, 1.646 ca ung thư đại trực tràng, 183 ca ung thư buồng trứng, 130 ca ung thư cổ tử cung, 70 ca u lympho không Hodgkin, 15 ca ung thư tuyến tụy, 15 ca ung thư tâm vị, 14 ca ung thư vòm họng, 1 ca ung thư tá tràng và 110 ca không phân loại [1]. Dữ liệu lâm sàng tổng thể khẳng định Lentinan giúp cải thiện chất lượng sống và nâng cao hiệu quả của các biện pháp hóa trị, xạ trị [1].
Tại Nhật Bản, nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Tưởng niệm Nagoya (từ tháng 9/2010 đến tháng 8/2015) trên 138 bệnh nhân ung thư dạ dày di căn đã ghi nhận 12 bệnh nhân di căn gan được điều trị phối hợp Lentinan với phác đồ hóa trị dựa trên S-1 [7]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ đáp ứng khách quan đạt 42% (5/12 bệnh nhân), tỷ lệ kiểm soát bệnh đạt 83% (10/12 bệnh nhân), và thời gian sống sót trung vị đạt 407 ngày (khoảng tin cậy 95% CI: 207-700 ngày) [7].
Ngoài Lentinan tinh khiết, dịch chiết hệ sợi nấm hương (LEM) cũng được thử nghiệm lâm sàng [6]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược cho thấy bệnh nhân dùng LEM kết hợp hóa trị nhóm anthracycline đã cải thiện các thông số miễn dịch và chất lượng sống, đồng thời làm giảm tần suất tế bào T điều hòa (Tregs), tạo điều kiện cho tế bào hỗ trợ CD4+ hoạt động tốt hơn [6]. Một thử nghiệm lâm sàng khác trên 10 bệnh nhân ung thư kết hợp LEM với liệu pháp vắc-xin tế bào đuôi gai hoặc tế bào lympho T hoạt hóa CD3 (CAT) cũng ghi nhận điểm số chất lượng sống và nồng độ IFN-gamma gia tăng đáng kể [6].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy lợi ích rõ rệt của Lentinan nằm ở việc cải thiện tiên lượng, nâng cao thể trạng, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ giảm bớt độc tính cho người bệnh đang hóa trị ung thư phổi, đại trực tràng và dạ dày [8]. Đây là một thành tựu quan trọng của y học tích hợp nhằm giúp bệnh nhân chống chọi tốt hơn với các liệu trình điều trị khắc nghiệt [3], [8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học là toàn bộ dữ liệu thành công đều gắn liền với việc "kết hợp" cùng phác đồ hóa trị chuẩn, tuyệt đối không có dữ liệu chứng minh Lentinan đơn độc có thể tiêu diệt hoàn toàn khối u [3], [2]. Trong một nghiên cứu trên chuột bị viêm loét đại tràng mãn tính do hóa chất azoxymethane và dextran sulfate sodium, việc sử dụng đơn độc Lentinan thậm chí làm gia tăng tình trạng loạn sản biểu mô mức độ cao ở đại trực tràng và tăng trọng lượng lách do tăng sinh tế bào T gây bệnh [2]. Các tác giả kết luận chỉ nên áp dụng hóa trị kết hợp miễn dịch với Lentinan, không dùng liệu pháp miễn dịch Lentinan đơn độc [2].
Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng trên người hầu như được tiến hành bằng Lentinan dạng thuốc tiêm truyền tĩnh mạch do nhân viên y tế kiểm soát, không thể quy chiếu kết quả đó cho việc ăn nấm thông thường [3], [5]. Việc người bệnh tự ý từ bỏ phác đồ chuẩn để chữa bệnh bằng nấm là hành động thiếu căn cứ khoa học và nguy hiểm đến tính mạng [2].
Tác dụng phụ và những ai cần thận trọng
Dù có nguồn gốc tự nhiên, chế phẩm Lentinan tinh chế vẫn là một loại dược chất có thể gây ra phản ứng phụ nếu sử dụng không đúng quy cách [5].
Một thử nghiệm lâm sàng pha I/II có đối chứng giả dược trên 98 bệnh nhân nhiễm HIV (tại Bệnh viện Đa khoa San Francisco - SFGH và Sáng kiến Nghiên cứu Cộng đồng tại New York - CRI) đã cung cấp dữ liệu quan trọng về độ an toàn của Lentinan đường tĩnh mạch với các liều thử nghiệm từ 1 đến 10 mg [5]. Kết quả cho thấy: khi truyền nhanh trong vòng 10 phút tại nhóm nghiên cứu SFGH, đã có 9 trường hợp gặp tác dụng phụ nặng phải báo cáo cơ quan quản lý (FDA) bao gồm: một ca phản ứng phản vệ, đau lưng, đau chân, trầm cảm, co cứng, sốt, ớn lạnh, giảm bạch cầu hạt và tăng men gan; có 4 bệnh nhân phải ngừng điều trị [5].
Trái lại, khi thời gian truyền dịch được kéo dài thành 30 phút (tại nhóm CRI), thuốc dung nạp tốt, hầu hết tác dụng phụ chỉ ở mức độ nhẹ, không có ca nào phải báo cáo FDA và các biểu hiện khó chịu thường hết hẳn trong vòng 24 giờ sau khi dừng truyền [5]. Điều này nhấn mạnh việc can thiệp bằng các chiết xuất sinh học luôn cần có sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa [5].
Bệnh nhân có tiền sử dị ứng với nấm, người có bệnh lý tự miễn hoặc bệnh lý đường tiêu hóa mãn tính cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm nấm cô đặc liều cao [2], [5]. Khi đang tiếp nhận điều trị ung thư, bệnh nhân bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào [5].
Cách dùng nấm hương an toàn và bổ dưỡng trong đời sống
Đối với người khỏe mạnh hoặc bệnh nhân cần bồi bổ, nấm hương vẫn là một loại thực phẩm lành mạnh giàu dinh dưỡng đã được y học phương Đông sử dụng hàng ngàn năm để bồi bổ khí huyết [1], [8].
Trong sinh hoạt hằng ngày, nấm hương nên được sử dụng với lượng vừa phải như một nguyên liệu tươi ngon trong các món canh, xào, nấu súp [1]. Cần nấu chín kỹ nấm trước khi ăn để đảm bảo vệ sinh đường tiêu hóa và loại bỏ các chất gây kích ứng da [5]. Việc kết hợp nấm hương cùng các loại rau củ, ngũ cốc và protein cân đối sẽ giúp đa dạng hóa nguồn dinh dưỡng cho cơ thể.
Người tiêu dùng không nên mù quáng tìm mua các chế phẩm nấm không rõ nguồn gốc được quảng cáo "tiêu u, diệt hạch". Thay vào đó, hãy xem nấm hương là một thực phẩm bổ dưỡng hỗ trợ nâng cao sức đề kháng chung của cơ thể [3], [8].
Nấm hương là thực phẩm quý giúp hỗ trợ sức khỏe tổng thể, nhưng hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị ung thư [1], [2]. Hoạt chất Lentinan chiết xuất từ nấm chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ khi được bào chế theo tiêu chuẩn y tế và phối hợp chặt chẽ với hóa trị, xạ trị tại bệnh viện [3], [1]. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa ung bướu và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, khoa học để đạt kết quả điều trị tối ưu nhất.
