Lưu ý khi dùng thì là liều cao: Tương tác với thuốc hạ đường huyết và tuyến giáp

Cây thì là và xu hướng dùng đậm đặc

Thì là (Anethum graveolens L.) là loại rau gia vị quen thuộc trong mâm cơm gia đình, thường xuất hiện trong các món canh cá, chả cá để khử mùi tanh và tăng hương vị ^[1], ^[2]. Trong y học cổ truyền, loại thảo mộc này được dùng từ rất lâu nhằm hỗ trợ tiêu hóa, trị đầy hơi và khó tiêu ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, gần đây nhiều người bắt đầu lạm dụng thì là dưới dạng chiết xuất cô đặc, viên uống thảo dược hoặc tinh dầu liều cao với hy vọng trị bệnh ^[3], ^[4].

Việc tự ý dùng thì là liều cao tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị, đặc biệt là thuốc hạ đường huyết và thuốc tuyến giáp. Dù là gia vị lành tính khi nêm nếm thức ăn, dạng chiết xuất đậm đặc chứa hàm lượng hoạt chất sinh học rất lớn có thể làm thay đổi sự hấp thu và chuyển hóa thuốc trong cơ thể ^[3].

Nguy cơ tương tác thuốc từ góc nhìn dược lý

Để một loại thuốc phát huy đúng tác dụng, cơ thể cần hấp thu qua đường tiêu hóa và chuyển hóa qua các hệ thống enzym cũng như protein vận chuyển chuyên biệt. Khi người bệnh dùng song song các loại thảo dược nồng độ cao, các hoạt chất trong thực vật có thể can thiệp vào tiến trình này ^[3].

Chiết xuất thì là đã được ghi nhận có khả năng làm tăng biểu hiện của các thụ thể vận chuyển và enzym chuyển hóa thuốc quan trọng ở tế bào biểu mô ruột ^[3]. Tình trạng này khiến nồng độ thuốc điều trị bệnh mạn tính bị biến động khó kiểm soát ^[3]. Đối với người đang điều trị đái tháo đường hoặc suy giáp bằng thuốc tổng hợp, bất kỳ sự thay đổi nào về dược động học cũng có thể dẫn đến việc quá liều hoặc mất tác dụng điều trị.

Dữ liệu khoa học về nguy cơ tương tác của thì là

Năm 2022, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã khảo sát nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc của thì là (Anethum graveolens L.) trên dòng tế bào Caco-2 ở biểu mô ruột người ^[3]. Tế bào được nuôi cấy với mật độ 5x10^5 tế bào/giếng và được xử lý bằng chiết xuất thì là ở các nồng độ từ 60 đến 240 mcg/mL trong suốt 72 giờ ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất thì là ở mức cao nhất 240 mcg/mL giúp giảm đáng kể mức các gốc oxy hóa tự do (ROS) và không gây độc tế bào cũng như không làm thay đổi nồng độ AST, ALT ^[3]. Tuy nhiên, chiết xuất này lại kích hoạt biểu hiện mạnh mẽ của các gen chuyển hóa thuốc pha I gồm CYP1A2, CYP2C19, enzym pha II gồm SULT1A1, NAT2 và protein vận chuyển ABCB1 (P-glycoprotein) ^[3]. Nhóm tác giả kết luận rằng việc dùng thì là kéo dài có thể làm tăng nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc thông qua việc tăng cường hoạt động của các enzym và protein vận chuyển này ^[3].

Bên cạnh đó, các ghi nhận tổng quan cũng chỉ ra rằng hạt thì là có chứa một số đặc tính sinh lý tác động đến tình trạng hạ đường huyết ^[1]. Khi người bệnh dùng đồng thời thì là liều cao với các thuốc điều trị đái tháo đường, hoạt tính hạ đường huyết vốn có của thảo dược có thể cộng gộp, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức ngoài ý muốn. Mặt khác, sự gia tăng biểu hiện của chất vận chuyển ruột ABCB1 do chiết xuất thì là gây ra có thể ảnh hưởng đến sự hấp thu của các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp qua đường tiêu hóa ^[3].

Hiệu quả hạ mỡ máu của thì là: Nghiên cứu lâm sàng thực tế

Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung thì là liều cao vì tin vào lời đồn thảo dược này giúp làm sạch mỡ máu nhanh chóng. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng cho thấy hiệu quả này không rõ ràng ^[4].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đơn, có đối chứng với giả dược được tiến hành năm 2007 trên 150 bệnh nhân tăng lipid máu tại phòng khám ngoại trú tim mạch thuộc Đại học Khoa học Y tế Shiraz ^[4]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm bằng nhau (50 người mỗi nhóm) và áp dụng chế độ ăn kiêng chuẩn NCEP ^[4]. Một nhóm uống viên bột tỏi bao tan trong ruột hai lần mỗi ngày, một nhóm uống viên thì là (Anethum) hàm lượng 650 mg hai lần mỗi ngày, và nhóm còn lại dùng giả dược liên tục trong 6 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy ở nhóm dùng thì là 650 mg hai lần mỗi ngày, nồng độ triglyceride bất ngờ tăng 14,74 mg/dL (tăng 6,0%), trong khi cholesterol toàn phần chỉ giảm không đáng kể 0,4% (p = 0,828) và LDL-cholesterol chỉ giảm 6,3% nhưng không có ý nghĩa thống kê (p = 0,210) ^[4]. Nghiên cứu kết luận viên thì là không mang lại tác động rõ rệt lên việc cải thiện chỉ số mỡ máu ở người bệnh ^[4].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược

Một sai lầm rất phổ biến của nhiều người là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, dùng càng nhiều càng tốt". Trên thực tế, cây cỏ cũng chứa hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ ^[2]. Thành phần của thì là bao gồm nhiều tinh dầu bay hơi như carvone, limonene, alpha-phellandrene, coumarin, flavonoid và axit phenolic ^[1], ^[2].

Khi được dùng như một loại rau ăn kèm, lượng hoạt chất này rất nhỏ và an toàn. Tuy nhiên, khi cô đặc lại thành dạng viên nang, cao lỏng hoặc tinh dầu đậm đặc, nồng độ các chất tăng vọt và tác động trực tiếp đến gan và đường ruột như một dạng dược chất ^[3]. Người bệnh không nên tự ý thay thế thuốc tây bằng các viên uống chiết xuất thì là khi chưa có chỉ định y khoa.

Những ai cần thận trọng với thì là liều cao?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn cần hết sức thận trọng. Các hoạt tính sinh lý tác động đến chuyển hóa đường của thì là khi kết hợp cùng thuốc điều trị có thể dẫn đến tình trạng đường huyết giảm đột ngột ^[1].

Bệnh nhân suy giáp đang điều trị thay thế bằng levothyroxine cũng cần đặc biệt lưu ý. Levothyroxine là loại thuốc đòi hỏi sự hấp thu ổn định tại ruột và rất nhạy cảm với các tương tác tại niêm mạc tiêu hóa. Việc chiết xuất thì là làm tăng biểu hiện của các chất vận chuyển như ABCB1 ở tế bào ruột có thể làm cản trở việc hấp thu ổn định của thuốc, dẫn đến dao động nồng độ hormone tuyến giáp trong máu ^[3]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc chuẩn bị phẫu thuật đều nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các chế phẩm bổ sung từ thì là.

Hướng dẫn sử dụng thì là an toàn

Cách dùng thì là an toàn và tốt nhất là sử dụng như một loại rau thơm, rau gia vị tươi trong ẩm thực hàng ngày ^[1], ^[2]. Bạn có thể nêm thì là vào các món canh, súp, hải sản hoặc salad để kích thích tiêu hóa và tạo mùi thơm tự nhiên mà không lo ngại nguy cơ tương tác thuốc.

Nếu muốn sử dụng các loại trà hạt thì là nhẹ nhàng để hỗ trợ chứng đầy hơi hoặc khó tiêu thông thường, bạn nên uống cách xa thời điểm uống các thuốc điều trị mạn tính (như thuốc tuyến giáp, thuốc đái tháo đường) tối thiểu từ 2 đến 4 giờ. Tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại tinh dầu đậm đặc để uống, hoặc mua các viên thực phẩm chức năng chứa chiết xuất thì là liều cao mà không có sự theo dõi của chuyên gia y tế.

Thì là là loại rau gia vị thơm ngon, giàu dược tính truyền thống và an toàn khi dùng trong bữa ăn gia đình. Hãy thận trọng với các chế phẩm thì là nồng độ cao và luôn thảo luận với bác sĩ điều trị nếu bạn đang dùng thuốc điều trị mạn tính.