Lưu ý khi dùng thuốc điều trị mạn tính trong ngày nhịn 5:2

Nhiều người lựa chọn chế độ nhịn ăn gián đoạn 5:2 với mong muốn cải thiện vóc dáng và tăng cường sức khỏe chuyển hóa. Phương pháp này gồm 5 ngày ăn uống bình thường và 2 ngày cắt giảm năng lượng sâu hoặc nhịn ăn ngắt quãng trong tuần. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này khi đang dùng thuốc điều trị mạn tính hàng ngày lại là một vấn đề phức tạp, tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người bệnh tự ý thực hiện.

Câu trả lời ngắn gọn: Người mắc bệnh mạn tính không được tự ý nhịn ăn theo chế độ 5:2 khi chưa có hướng dẫn y tế. Nhịn ăn làm thay đổi sâu sắc khả năng hấp thu thuốc trong cơ thể, đồng thời khiến nguy cơ hạ đường huyết và hạ huyết áp tăng cao.

Biến đổi dược động học khi bụng đói

Trạng thái đói ảnh hưởng trực tiếp đến các thông số dược động học cơ bản như nồng độ đỉnh trong huyết tương ($C_{max}$) và thời gian đạt nồng độ đỉnh ($t_{max}$). Khi dạ dày trống rỗng, tốc độ tháo rỗng dạ dày tăng lên khiến một số loại thuốc được hấp thu nhanh hơn bình thường. Điều này có thể đẩy nồng độ hoạt chất trong máu lên cao bất thường, làm tăng độc tính.

Ngược lại, thức ăn có vai trò trì hoãn sự hấp thu của nhiều hoạt chất qua đường tiêu hóa. Một tổng quan hệ thống năm 2015 chỉ ra rằng thức ăn làm chậm hấp thu đối với hầu hết các thuốc có thời gian đạt đỉnh khi đói dưới 4 giờ ^[1]. Khi ăn no, thời gian đạt nồng độ đỉnh ($t_{max}$) của các thuốc giảm đau hạ sốt thông thường như aspirin, diclofenac, ibuprofen và paracetamol kéo dài gấp 1,30 đến 2,80 lần so với lúc đói ^[1]. Nồng độ đỉnh ($C_{max}$) của các thuốc này khi có thức ăn chỉ đạt 44% đến 85% so với trạng thái đói ^[1].

Đối với các nhóm thuốc ức chế miễn dịch, tương tác thuốc - thức ăn có thể làm tăng, giảm hoặc trì hoãn độ sinh khả dụng toàn thân của thuốc ^[2]. Việc thiếu hụt thức ăn trong các ngày nhịn ăn có thể làm thay đổi tính khả dụng này, gây khó lường trong việc kiểm soát nồng độ trị liệu ổn định trong máu ^[2].

Nguy cơ tụt đường huyết và mất nước nguy hiểm

Nhịn ăn kéo dài làm suy giảm lượng glycogen dự trữ tại gan, dẫn đến hạ đường huyết tự nhiên. Khi kết hợp với các hoạt chất điều trị đái tháo đường, nguy cơ này nhân lên gấp nhiều lần. Nghiên cứu năm 2023 nhấn mạnh nhịn ăn làm giảm đường huyết và có thể gây biến chứng hạ đường huyết nghiêm trọng ^[3]. Hạ đường huyết do dùng thuốc khi đói có thể dẫn đến hôn mê hoặc gây tử vong nếu không xử trí kịp thời ^[3].

Bên cạnh hạ đường huyết, nhịn ăn còn dẫn đến tình trạng mất nước ^[3]. Rất nhiều nhóm thuốc hạ đường huyết có tác dụng phụ gây mất nước, việc cộng dồn này làm tăng nguy cơ thuyên tắc mạch và đột quỵ ^[3]. Mất nước kết hợp cùng việc cơ thể thiếu hụt năng lượng cũng dễ kích hoạt các đợt tụt huyết áp tư thế, gây choáng váng, ngất xỉu và té ngã chấn thương ^[3].

Bằng chứng khoa học về việc dùng thuốc khi nhịn ăn

Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy phản ứng của từng nhóm thuốc đối với trạng thái nhịn đói rất khác biệt. Trong hướng dẫn thực hành năm 2014, thuốc abiraterone dùng cho bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt di căn kháng cắt tinh hoàn được chỉ định uống lúc đói hoàn toàn ^[4]. Liệu trình này đòi hỏi phải theo dõi huyết áp, nồng độ kali và chức năng gan thường xuyên trong giai đoạn đầu điều trị để kiểm soát tác dụng phụ ^[4].

Đối với người bệnh đa xơ cứng, các nghiên cứu năm 2014 cho thấy dược động học và dược lực học của interferon cùng glatiramer acetate không bị ảnh hưởng bởi thức ăn hay nhịn ăn kéo dài ^[2]. Tuy nhiên, với cyclophosphamide đào thải chủ yếu qua nước tiểu, việc hạn chế dịch lỏng khi nhịn ăn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến nồng độ thuốc ^[2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận việc thay đổi lịch uống thuốc cho phù hợp với khung giờ nhịn ăn không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả bảo vệ. Trong một nghiên cứu trên 114 bệnh nhân động kinh, việc điều chỉnh phác đồ dùng thuốc theo giờ ăn Suhoor và Iftar của tháng chay Ramadan đã không ngăn được tình trạng gia tăng tần suất các cơn co giật ^[2]. Điều này chứng minh việc gián đoạn nhịp sinh học và khoảng cách liều do nhịn ăn có thể phá vỡ ngưỡng an toàn kiểm soát bệnh mạn tính ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng nhịn ăn 5:2

Sai lầm phổ biến nhất là suy nghĩ "nhịn ăn ngày nào chỉ cần bỏ cữ thuốc ngày đó". Việc tự ý ngưng thuốc hạ áp hay hạ đường huyết trong các ngày nhịn ăn làm dao động chỉ số sinh tồn đột ngột, tăng nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc bùng phát cơn tăng huyết áp kịch phát.

Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thuốc uống đều có thể chuyển dời sang khung giờ ăn uống buổi tối. Việc dồn liều thuốc điều trị vào một bữa ăn lớn sau cả ngày nhịn đói làm biến đổi tốc độ hấp thu, tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày và ngộ độc thuốc do đỉnh nồng độ huyết tương vọt cao.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Chế độ nhịn ăn gián đoạn không an toàn cho mọi đối tượng, đặc biệt là những người có bệnh nền mạn tính nặng. Theo các chuyên gia, nhịn ăn không khả thi đối với bệnh nhân đang dùng thuốc chống co thắt liều cao, thuốc chống động kinh hoặc người phải uống thuốc nhiều hơn 2 lần mỗi ngày ^[2]. Nhịn ăn cũng cần tránh nếu việc đổi thuốc gây ảnh hưởng xấu đến sinh hoạt hàng ngày hoặc mức độ tàn tật ^[2].

Người mắc đái tháo đường típ 1, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, người cao tuổi thể trạng suy kiệt, người mắc bệnh thận nặng hoặc người từng cấy ghép tạng là những đối tượng đối mặt rủi ro cao khi nhịn đói ^[3]. Nhóm người có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đặc biệt là người còn di chứng của biến cố tim mạch cũng được khuyến cáo thận trọng tối đa vì nguy cơ mất nước và tụt huyết áp gây tái phát cục máu đông ^[3]. Bệnh nhân tiền đái tháo đường hoặc hội chứng chuyển hóa đang dùng thuốc cũng không được tự ý thực hiện ^[3].

Hướng dẫn áp dụng an toàn và điều chỉnh lối sống

Người đang điều trị bệnh mạn tính muốn áp dụng phương pháp 5:2 bắt buộc phải tham vấn bác sĩ điều trị để đánh giá chức năng gan, thận và tính tương thích của phác đồ hiện tại. Tuyệt đối không tự ý thay đổi liều lượng hoặc thời gian uống thuốc.

Nếu được bác sĩ chấp thuận, trong các ngày giảm calo cần duy trì việc uống đủ nước lọc để tránh tình trạng mất nước gây cô đặc máu và tụt huyết áp. Chuẩn bị sẵn máy đo huyết áp và que thử đường huyết tại nhà; thực hiện kiểm tra các chỉ số này vào các thời điểm cố định trong ngày nhịn. Khi xuất hiện các dấu hiệu như đói cồn cào kèm run tay chân, vã mồ hôi lạnh, hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng, người bệnh cần dừng nhịn ăn ngay lập tức, bổ sung một lượng nhỏ carbohydrate giải phóng nhanh và đo lại chỉ số.

Chế độ nhịn ăn gián đoạn 5:2 có thể mang lại lợi ích giảm cân, nhưng sự an toàn trong điều trị bệnh mạn tính luôn phải đặt lên hàng đầu. Người bệnh cần giữ liên lạc chặt chẽ với cơ sở y tế để được theo dõi sát sao, cân đối giữa lợi ích chuyển hóa và nguy cơ tương tác thuốc.