Thói quen dùng thảo dược song song thuốc tây

Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có tâm lý thảo dược lành tính nên tùy tiện sắc uống trâm bầu cùng lúc với thuốc tây nhằm tăng hiệu quả điều trị hoặc giải độc gan. Tuy nhiên, việc đưa đồng thời các hoạt chất thực vật vào cơ thể khi đang dùng thuốc điều trị có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường. Gan là cơ quan trung tâm chịu trách nhiệm xử lý cả thuốc kê đơn lẫn các hợp chất thảo mộc tự nhiên.

Vấn đề đặt ra là liệu dùng trâm bầu cùng thuốc tây có gây tương tác bất lợi tại gan hay không? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có dữ liệu khoa học trực tiếp về tương tác giữa trâm bầu và hệ enzyme gan trên người, nhưng dựa trên nguyên lý dược lý học, bất kỳ thảo dược nào tác động lên enzyme gan đều có thể gây nguy cơ thay đổi nồng độ thuốc, dẫn đến thất bại điều trị hoặc tăng độc tính trầm trọng.

Cơ chế chuyển hóa thuốc tại gan qua hệ CYP450

Hệ enzyme Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) là nhóm enzyme thiết yếu bậc nhất trong cơ thể, đảm nhiệm chức năng chuyển hóa phần lớn các loại tân dược [1]. Mặc dù hệ thống này có hơn 50 loại enzyme khác nhau, chỉ 6 enzyme chủ chốt đã chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% lượng thuốc sử dụng trên lâm sàng, trong đó hai enzyme quan trọng nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [1].

Khi một hoạt chất đi vào cơ thể, nó có thể đóng vai trò là chất nền, chất gây ức chế hoặc chất gây cảm ứng các enzyme CYP [2]. Sự ức chế enzyme chuyển hóa thuốc do dùng phối hợp một chất thứ hai là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tương tác thuốc ở người [3]. Nếu enzyme bị ức chế, thuốc chính không được chuyển hóa kịp thời sẽ tích tụ trong huyết tương, tăng nguy cơ ngộ độc [1]. Ngược lại, nếu enzyme bị cảm ứng, thuốc bị đào thải quá nhanh khiến hiệu quả điều trị suy giảm hoặc biến mất hoàn toàn [1].

Các bằng chứng khoa học về tương tác enzyme gan

Để hiểu rõ mức độ phức tạp của tương tác chuyển hóa, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá vai trò của hệ CYP đối với tân dược và các chiết xuất thảo mộc tự nhiên.

Một đánh giá tổng quan công bố năm 1996 về các thuốc chống trầm cảm mới và hệ cytochrome P450 đã phân tích các tài liệu quốc tế từ năm 1966 đến 1995, bao gồm nghiên cứu trong ống nghiệm, thử nghiệm dược động học trên người và báo cáo ca bệnh [4]. Kết quả cho thấy các thuốc chống trầm cảm mới ức chế các nhóm enzyme CYP khác nhau; ví dụ fluvoxamine ức chế CYP1A2 gây tương tác với theophylline, clozapine; fluoxetine, paroxetine và sertraline ức chế mạnh CYP2D6 trên mô hình ống nghiệm làm tăng rõ rệt nồng độ desipramine và nortriptyline [4]. Ngoài ra, CYP3A4 chuyển hóa nhiều thuốc như terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, và nồng độ các thuốc này tăng lên khi dùng chung với fluvoxamine, fluoxetine hay sertraline [4].

Một nghiên cứu năm 1997 sử dụng phương pháp sàng lọc ức chế in vitro đơn giản để đánh giá tương tác giữa 4 chất chủ vận thụ thể dopamine (pramipexole, ropinirole, pergolide, bromocriptine) trên 6 enzyme CYP người [5]. Kết quả cho thấy ropinirole, pergolide và bromocriptine ức chế ít nhất một enzyme CYP, trong đó tương tác ức chế mạnh (giảm trên 50% hoạt tính enzyme đối chứng) xảy ra giữa CYP2D6 với pergolide và ropinirole, cũng như CYP3A4 với bromocriptine [5]. Không có chất nào ức chế CYP2C9, CYP2C19 hay CYP2E1, và nghiên cứu lưu ý khả năng tương tác trên cơ thể sống (in vivo) vẫn cần được xác lập thêm [5].

Năm 2012, một nghiên cứu kỹ thuật sinh học điện hóa trên enzyme CYP3A4 tái tổ hợp của người cố định trên điện cực carbon đã đo lường sự ức chế chuyển hóa chất nền erythromycin [3]. Kết quả xác định giá trị ức chế bán tối đa (IC50) của ketoconazole là 135 nM, cimetidine là 80 microM và diclofenac là 311 microM [3]. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện hiện tượng hợp lực dị lập thể: sự có mặt của quinidine đã kích thích quá trình 5-hydroxyl hóa diclofenac, làm tăng gấp đôi hiệu lực ức chế khi hạ thấp IC50 của diclofenac từ 311 microM xuống còn 157 microM [3].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống trắng được gây cảm ứng enzyme CYP bằng phenobarbital đã phân tích proteome mô gan qua điện di 2 chiều và khối phổ [6]. Các tác giả đã xác định được 8 protein biểu hiện khác biệt liên quan đến thoái hóa protein, stress oxy hóa, chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa sinh học và tổng hợp axit quinolinic [6]. Nghiên cứu động vật này cho thấy việc cảm ứng CYP làm thay đổi nhiều quá trình sinh hóa nền tảng tại tế bào gan [6].

Về phía thảo mộc, bài tổng quan năm 2022 về khả năng ức chế enzyme tự nhiên đã nhấn mạnh rằng các chiết xuất và hoạt chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đã được chứng minh là các chất ức chế các enzyme khác nhau trong họ CYP [7]. Tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây liên quan đến enzyme Cytochrome cần tiếp tục được khám phá vì hầu như mọi loại thuốc đều chuyển hóa qua hệ thống này [7].

Lỗ hổng bằng chứng và hiểu lầm đối với cây trâm bầu

Cần khẳng định rõ ràng: trong các dữ liệu nghiên cứu khoa học nêu trên, chưa có thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp nào đánh giá riêng chiết xuất cây trâm bầu trên hệ enzyme cytochrome P450 ở người. Dữ liệu hiện có mới chỉ chứng minh nguyên lý tương tác qua enzyme gan đối với các thuốc tây cụ thể và một số thành phần tự nhiên khác như tỏi, cam thảo, quercetin hay thymoquinone [7].

Một hiểu lầm phổ biến của nhiều người là cho rằng trâm bầu là thảo mộc lành tính nên phối hợp thoải mái với mọi loại thuốc hạ áp, kháng sinh hay giảm đau. Thực tế, nhiều hợp chất thực vật hoạt động như những chất ức chế enzyme chuyển hóa [7]. Sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng không đồng nghĩa với việc dùng trâm bầu cùng thuốc tây là an toàn tuyệt đối; nó cho thấy nguy cơ chưa được lượng hóa và kiểm soát chặt chẽ.

Những thuốc có khoảng điều trị hẹp và thường bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi tương tác CYP gồm có warfarin, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh và các thuốc nhóm statin [1]. Nếu một dược chất thảo dược can thiệp vào CYP3A4 hoặc CYP2D6 – hai enzyme chuyển hóa lượng thuốc lớn nhất – hậu quả tương tác trên lâm sàng là hoàn toàn có thể xảy ra [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dù chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên trâm bầu, sự thận trọng là bắt buộc đối với một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao khi kết hợp tân dược và thảo mộc:

  • Người đang điều trị bằng các thuốc có nguy cơ tương tác cao qua gan như thuốc chống đông warfarin, thuốc hướng thần, thuốc chống co giật hoặc thuốc hạ mỡ máu statin [1].
  • Bệnh nhân ung thư đang áp dụng các phác đồ đa hóa trị liệu phức tạp, nơi việc phối hợp thuốc đòi hỏi tính toán cẩn thận để tránh suy giảm hiệu lực hoặc tăng độc tính [8].
  • Người cao tuổi, người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận hoặc người có biến dị di truyền về enzyme CYP khiến khả năng chuyển hóa thuốc vốn đã kém [1].
  • Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng trâm bầu kết hợp thuốc tân dược vì chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được xác lập.

Khuyến cáo áp dụng trong đời sống

Tương tác thuốc trên thực tế không bao giờ có thể loại trừ hoàn toàn nếu thiếu các biện pháp phòng ngừa thích hợp từ bác sĩ và dược sĩ [2]. Do không có dữ liệu định lượng cụ thể về liều an toàn của trâm bầu khi dùng kèm tân dược, người bệnh không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng.

Nếu có ý định dùng dược liệu trâm bầu, người bệnh cần mang theo tất cả các loại thuốc đang uống để tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên khoa [2]. Hãy thông báo đầy đủ về liều dùng thảo mộc dự kiến, thời gian dùng và quan sát kỹ các dấu hiệu bất thường của cơ thể như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn hoặc các phản ứng phụ lạ.

Không uống thuốc tây và thảo dược cùng một thời điểm; tuy nhiên, việc uống cách nhau vài giờ không đảm bảo triệt tiêu tương tác nếu thảo mộc gây ức chế hoặc cảm ứng enzyme gan kéo dài [1]. Tuân thủ đúng phác đồ điều trị tiêu chuẩn của bác sĩ luôn là ưu tiên hàng đầu để bảo đảm an toàn tính mạng.