Nhiều người khi thu hái cây cỏ quanh vườn thường có thói quen dùng tay trần bẻ cành, bứt lá. Với những loại thảo dược chứa mủ nhựa đậm đặc như bạch hoa xà, thói quen bất cẩn này rất dễ dẫn đến tình trạng da bỏng rát, tấy đỏ chỉ sau vài giờ tiếp xúc.
Để tránh kích ứng da, bạn bắt buộc phải đeo găng tay bảo hộ dày, mặc áo dài tay khi thu hái và tiến hành phơi sấy khô hoàn toàn mủ cây trước khi sử dụng. Việc trang bị bảo hộ đúng cách giúp ngăn nhựa tươi tiếp xúc biểu bì, trong khi quá trình làm khô làm bay hơi bớt các hoạt chất cay nóng dễ gây viêm da.
Cây bạch hoa xà và nguy cơ phỏng da từ mủ tươi
Bạch hoa xà (tên khoa học là Plumbago zeylanica) là loài thảo mộc phân bố rộng rãi tại vùng nhiệt đới [1]. Từ thời cổ đại, loài cây này đã được ghi nhận trong y học truyền thống để trị các bệnh ngoài da như bệnh bạch biến [1]. Rễ và các bộ phận của cây chứa hoạt chất chính mang hoạt tính sinh học là plumbagin [1].
Ở liều thấp, chất plumbagin kích thích hệ thần kinh trung ương, cơ bắp cũng như tăng bài tiết mồ hôi, dịch mật và nước tiểu [1]. Tuy nhiên, phần mủ nhựa của thân, cành và rễ tươi lại có tính cay nồng, ăn da rất mạnh. Người dân khi đào rễ hoặc ngắt cành bằng tay trần rất dễ dính phải dịch nhựa tiết ra. Nếu không xử lý kịp thời, vùng da tiếp xúc sẽ lập tức đỏ ửng, rát buốt và nổi nốt phỏng nước.
Nghiên cứu khoa học về mức độ độc tính trên da
Nhằm làm sáng tỏ nguy cơ tổn thương da của bạch hoa xà, một thử nghiệm chuyên sâu công bố năm 2008 đã kiểm tra độ an toàn da học của loài cây này trên động vật [2]. Các nhà khoa học đã dùng cồn 80% methanol để chiết xuất phần rễ của Plumbago zeylanica, thu được tỷ lệ dịch chiết thô là 9,45% [2].
Thử nghiệm kích ứng da trên thỏ cho thấy dịch chiết bạch hoa xà là chất gây kích ứng mức độ trung bình (moderate irritant), với chỉ số kích ứng ban đầu ghi nhận ở mức 2,00 [2]. Đáng chú ý, thử nghiệm mẫn cảm da trên chuột bằng phương pháp sưng tai chuột cho thấy dịch chiết không gây dị ứng mẫn cảm ở dải nồng độ 4-10 mg/ml, với tỷ lệ đáp ứng dị ứng là 0% [2].
Thử nghiệm độc tính cấp qua da trên chuột cống không ghi nhận dấu hiệu độc tính rõ ràng, ngoài sự khác biệt về mức tăng cân giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng ở chuột cái, song các chỉ số về trọng lượng cơ quan nội tạng không cho thấy sự sai khác bất thường [2]. Như vậy, độc tính ngoài da của dịch chiết bạch hoa xà chủ yếu khu trú ở tác động kích ứng mức độ vừa phải khi tiếp xúc trực tiếp [2].
Dù vậy, khi tiến hành thử nghiệm độc tính liều lặp lại qua da kéo dài ở mức liều cao nhất (1000 mg/kg), các nhà khoa học nhận thấy trọng lượng tinh hoàn tương đối tăng lên (p < 0,05), kèm theo sự gia tăng chỉ số urê máu (Blood urea nitrogen) và nồng độ kali trong máu (K+) ở cả hai giới (p < 0,05), dù quan sát mô bệnh học không ghi nhận biến đổi rõ rệt [2]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp xúc nhựa cây nồng độ đậm đặc lặp đi lặp lại không chỉ gây hại bề mặt da mà còn tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa bên trong cơ thể [2].
Cơ chế sinh học khi da tiếp xúc dịch nhựa thực vật
Khi nhựa tươi dính vào bề mặt da, hàng rào biểu bì bị phá vỡ và kích hoạt phản ứng viêm tiếp xúc [3], [4]. Phản ứng viêm da tiếp xúc nói chung diễn ra qua các giai đoạn gồm mẫn cảm, khởi phát và thoái lui [3]. Trong pha mẫn cảm, các dị nguyên hoặc hóa chất kích ứng xâm nhập qua biểu bì, thúc đẩy giải phóng các cytokine và chemokine gây viêm như interleukin-1 beta (IL-1beta) và yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) [4].
Các tế bào đuôi gai (dendritic cells) tại da được kích hoạt, thu nhận kháng nguyên rồi di chuyển về hạch bạch huyết lân cận [3], [4]. Tại đây, chúng trình diện kháng nguyên cho các tế bào T non (naive T cells) để thúc đẩy quá trình biệt hóa và tăng sinh tế bào T hiệu ứng [3], [4].
Đến pha khởi phát, sự tái tiếp xúc với tác nhân kích ứng kích thích tế bào sừng tiết cytokine và lôi kéo tế bào T đặc hiệu thâm nhiễm vào vùng da tổn thương [4]. Tế bào lympho T này sản sinh các chất gây viêm mạnh như interferon-gamma (IFN-gamma), làm bùng phát ổ viêm cục bộ, dẫn đến ngứa rát, sưng phồng và đau nhức biểu mô [3], [4]. Các tế bào miễn dịch khác như tế bào mast hay tế bào T điều hòa cũng tham gia điều phối tiến trình viêm này [4].
Bên cạnh các chất phân cực gây kích ứng, phân tích bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) năm 2020 phát hiện lá cây bạch hoa xà còn chứa 8 loại este metyl của axit béo và 6 hợp chất không phân cực [5]. Sự hiện diện của các hợp chất lipid này tạo điều kiện cho nhựa cây bám dính chặt chẽ trên lớp biểu bì da người tiếp xúc, khiến việc rửa trôi bằng nước thông thường trở nên khó khăn hơn.
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng bạch hoa xà là thảo dược tự nhiên nên đắp lá tươi giã nát trực tiếp lên da để trị mụn nhọt, ghẻ ngứa là hoàn toàn vô hại. Đây là sai lầm nguy hiểm. Bản thân hoạt chất plumbagin có dược tính đa dạng, thậm chí ở chuột cống, chiết xuất rễ cây dùng đường uống liều 250 và 500 mg/kg thể trọng trong 5 ngày đã được ghi nhận có tác dụng chống lại độc tính di truyền và stress oxy hóa do thuốc cyclophosphamide gây ra [6].
Tuy nhiên, giữa việc chiết xuất dược liệu qua đường uống có kiểm soát và việc bôi trực tiếp nhựa tươi lên biểu bì là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Thử nghiệm trên thỏ đã xác nhận dịch chiết rễ cây là chất gây kích ứng da thực sự với chỉ số 2,00 [2]. Việc bôi đắp mủ tươi nồng độ cao chắc chắn sẽ gây viêm loét, hoại tử lớp thượng bì và để lại sẹo thâm xấu xí.
Hơn nữa, các dữ liệu an toàn da học hiện nay chủ yếu thực hiện trên động vật thí nghiệm như thỏ, chuột cống với dịch chiết cồn [2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người về việc bôi trực tiếp dịch tươi, do đó người dân tuyệt đối không tự ý dùng thân lá tươi chà xát lên cơ thể.
Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?
Những người có tiền sử viêm da cơ địa, da nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý viêm da mạn tính cần tránh xa loại cây này. Lớp sừng bảo vệ của nhóm người này vốn đã suy yếu, việc chạm phải hoạt chất kích ứng sẽ khiến phản ứng viêm bùng phát dữ dội hơn [4].
Phụ nữ mang thai và người cao tuổi cũng không nên trực tiếp tham gia thu hái hay sơ chế. Thử nghiệm động vật đã chỉ ra liều cao lặp lại có thể tác động đến chỉ số sinh hóa máu (urê máu, kali) và cơ quan sinh sản [2], đồng thời hoạt chất plumbagin cũng được báo cáo có hoạt tính chống sinh sản [1].
Người làm vườn, người trồng dược liệu khi thu hoạch mảng lớn cần cẩn trọng cao độ, không để trẻ nhỏ hay vật nuôi tiếp xúc với bụi cây bạch hoa xà đang tiết nhựa.
Hướng dẫn bảo hộ khi thu hái và phơi khô đúng cách
Để triệt tiêu nguy cơ kích ứng da, quy trình thu hái và sơ chế bạch hoa xà cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc bảo hộ sau:
- Chuẩn bị đồ bảo hộ cá nhân: Trước khi đụng vào cây, bắt buộc phải đeo găng tay cao su hoặc găng tay nitrile dày loại không thấm nước. Tránh dùng găng tay vải mỏng vì nhựa cây dễ thấm qua sợi vải bám vào da. Mặc áo dài tay bằng chất liệu vải dày, đeo kính bảo hộ mắt nhằm tránh nhựa cây bắn vào giác mạc khi chặt tỉa cành rễ, đi ủng cao cổ nếu phải lội vào bụi rậm.
- Kỹ thuật thu hái an toàn: Dùng kéo cắt cành hoặc dao cán dài sắc bén để thao tác dứt khoát, không dùng tay bẻ cành hay xé rễ làm nhựa cây văng bắn tự do. Sau khi cắt, gom cây vào sọt nhựa hoặc bao bì chuyên dụng, hạn chế tối đa việc ôm bế cây thuốc vào người.
- Xử lý phơi sấy khô dược liệu: Nhựa mủ tươi là nguồn cơn gây phỏng rát chính. Trải đều thân, lá hoặc rễ cây đã rửa sạch bùn đất lên giàn phơi thoáng khí dưới ánh nắng mặt trời gắt hoặc sấy nhiệt nhẹ. Quá trình phơi khô hoàn toàn giúp nhựa bay hơi, làm biến tính và giảm mạnh nồng độ các hoạt chất kích ứng tự do. Trong quá trình đảo trở dược liệu đang phơi, vẫn phải duy trì đeo găng tay cho đến khi cây khô giòn rụm.
- Rửa và làm sạch dụng cụ: Dao, kéo, khay hứng sau khi thu hái phải được rửa sạch bằng xà phòng để tẩy sạch lớp este và hợp chất không phân cực bám dính [5].
Nếu chẳng may bị nhựa tươi dính vào da, cần lập tức rửa vị trí tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục cùng xà phòng dịu nhẹ trong ít nhất 10-15 phút để pha loãng và loại bỏ dịch nhựa. Tuyệt đối không cào gãi làm trầy xước lớp biểu bì, tránh để phản ứng viêm lan rộng [3], [4]. Khi xuất hiện bọng nước lớn, đau rát nghiêm trọng hoặc lan rộng toàn thân, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được xử trí, không tự ý bôi các loại thuốc lá dân gian khác lên vết thương.
Bạch hoa xà là vị thuốc có giá trị dược lý phong phú đã được nghiên cứu xác nhận [1], [6]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm độc tính. Trang bị găng tay bảo hộ khi thu hái và kiên nhẫn phơi khô dược liệu trước khi dùng chính là biện pháp đơn giản, hiệu quả nhất giúp bảo vệ làn da của bạn an toàn tuyệt đối.
