Vào những ngày hè oi bức, nhiều người có thói quen đặt quạt ở mức gió lớn nhất và hướng thẳng vào mặt khi ngủ trưa để nhanh chóng xua tan cảm giác nóng nực. Thói quen tưởng chừng vô hại này lại chính là thủ phạm khiến không ít người thức dậy với cảm giác khô rát họng, nghẹt mũi, thậm chí đau nhức nửa mặt.

Bật quạt thổi trực tiếp vào vùng đầu và mặt trong lúc ngủ sẽ làm bốc hơi cấp tốc lớp màng nhầy giữ ẩm tự nhiên của đường thở, khiến niêm mạc hô hấp tổn thương sâu sắc. Tình trạng này không chỉ làm bùng phát các đợt viêm xoang cấp mà luồng gió lạnh cục bộ kéo dài còn có thể gây co thắt mạch máu nuôi dưỡng, dẫn đến phù nề và liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên.

Cơ chế bốc hơi ẩm khiến niêm mạc hô hấp suy kiệt

Lớp niêm mạc bao phủ toàn bộ đường hô hấp từ mũi, xoang đến khí quản luôn được bao bọc bởi một lớp dịch nhầy mỏng giàu kháng thể. Lớp dịch này hoạt động như một tấm lưới bảo vệ, vừa làm ấm, làm ẩm không khí hít vào, vừa giữ lại bụi bẩn và các vi sinh vật gây hại. Hệ thống lông chuyển bên dưới liên tục rung rinh để đẩy các chất ứ đọng ra ngoài theo phản xạ tự nhiên.

Khi quạt gió thổi liên tục và trực diện vào mặt, vận tốc không khí tăng cao sẽ thúc đẩy quá trình bốc hơi bề mặt diễn ra với tốc độ cực nhanh. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã chỉ ra rằng khi nhiệt độ tăng và độ ẩm tương đối giảm xuống, tốc độ bốc hơi của các giọt dịch đường hô hấp diễn ra rất nhanh chóng [1]. Các hạt dịch lỏng phân tán trong môi trường kín có thể bốc hơi nhanh và co lại chỉ còn 26% kích thước ban đầu trong thời gian chưa đầy 0,3 giây [1]. Tương tự như hiện tượng vật lý này, luồng gió cưỡng bức thốc liên tục vào mũi miệng làm cạn kiệt nguồn ẩm của lớp niêm mạc chỉ sau một giấc ngủ ngắn.

Khi màng nhầy bảo vệ bị khô kiệt, các tế bào biểu mô đường hô hấp sẽ bị mất nước, nứt nẻ và tổn thương. Hệ thống lông chuyển tê liệt, mất khả năng quét bụi bẩn và dịch tiết. Kết quả là người ngủ dậy sẽ thấy khoang mũi khô rát, cổ họng ngứa rát khó chịu, khàn tiếng và dễ bị vi khuẩn xâm nhập gây phản ứng viêm tức thì.

Gió thốc trực tiếp và nguy cơ khởi phát viêm xoang

Khoang mũi và các xoang cạnh mũi được kết nối với nhau thông qua những lỗ thông xoang vô cùng nhỏ hẹp. Để các xoang hoạt động khỏe mạnh, dịch tiết sinh lý phải được dẫn lưu liên tục qua các lỗ thông này để chảy xuống họng. Mọi yếu tố cản trở sự thông khí và dẫn lưu đều sẽ mở đường cho bệnh lý xoang phát triển.

Khi luồng khí từ quạt thốc thẳng vào mũi, sự chênh lệch nhiệt độ và luồng gió thổi mạnh kích thích phản ứng tự vệ của hệ mạch máu tại chỗ. Các mao mạch dưới niêm mạc xoang ban đầu co thắt do lạnh, sau đó phản ứng giãn nở quá mức dẫn đến hiện tượng sung huyết và phù nề. Niêm mạc cuốn mũi phù to sẽ nhanh chóng bịt kín các lỗ thông xoang tự nhiên.

Dịch nhầy bên trong xoang không thể thoát ra ngoài sẽ bắt đầu ứ đọng lại, trở thành môi trường hoàn hảo cho vi khuẩn phát triển. Người bệnh thường thức dậy sau giấc ngủ trưa với các triệu chứng nghẹt mũi nặng một hoặc cả hai bên, cảm giác căng tức nặng nề vùng trán, má hoặc hốc mắt. Với những người vốn đã có sẵn tiền sử viêm mũi dị ứng hoặc viêm xoang mạn tính, thói quen để quạt thốc vào mặt chắc chắn sẽ kích hoạt đợt viêm xoang cấp tính đầy đau đớn.

Nguy cơ liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên do luồng gió lạnh

Dây thần kinh số 7 (dây thần kinh mặt) chịu trách nhiệm vận động toàn bộ các cơ biểu cảm trên khuôn mặt, từ nhắm mắt, mỉm cười đến phồng má. Dây thần kinh này đi qua một ống xương hẹp tại vùng xương đá trước khi phân nhánh đến các cơ mặt. Do nằm trong một khoang xương cứng và hẹp, dây thần kinh số 7 rất nhạy cảm với sự thay đổi nhiệt độ đột ngột.

Trong khi ngủ say vào buổi trưa, thân nhiệt cơ thể giảm nhẹ và hệ thần kinh rơi vào trạng thái thả lỏng, các phản xạ tự vệ suy giảm. Nếu quạt công suất lớn thổi liên tục vào một bên mặt hoặc vùng sau tai, nhiệt độ bề mặt da tại khu vực này sẽ giảm sâu. Hiện tượng lạnh cục bộ khiến các mạch máu nuôi dưỡng dây thần kinh mặt co thắt đột ngột, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ.

Khi bị thiếu máu nuôi dưỡng, dây thần kinh số 7 phản ứng lại bằng cách phù nề. Do nằm trong ống xương hẹp không thể co giãn, tình trạng phù nề lập tức dẫn đến sự chèn ép cơ học dữ dội lên các sợi thần kinh. Người bệnh sau khi tỉnh giấc có thể bất ngờ nhận thấy nửa bên mặt bị tê cứng, khóe miệng bị lệch méo sang một bên, nước uống bị trào ra ngoài, mắt bên tổn thương không thể nhắm kín hoàn toàn và trán không nhăn được. Đây là bệnh cảnh điển hình của liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên do lạnh, đòi hỏi phải can thiệp y tế sớm để tránh di chứng vận động kéo dài.

Bằng chứng khoa học về tác động của luồng khí quạt

Khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu nhằm làm rõ sự tương tác giữa luồng khí nhân tạo do quạt tạo ra với không khí xung quanh và đường hô hấp của con người. Các nghiên cứu cho thấy luồng khí mang lại những tác động rất đa dạng, tùy thuộc vào cách sử dụng và mục đích can thiệp.

Một nghiên cứu mô phỏng động học chất lưu hạt công bố năm 2023 đã phân tích chi tiết sự phân bố khí dung trong phòng kín dưới tác động của quạt trần quay ở các tốc độ 160, 265 và 365 vòng/phút [2]. Kết quả cho thấy khi tốc độ quay của quạt trần tăng lên, tỷ lệ lắng đọng của các hạt khí dung có đường kính lớn hơn 40 micromet cũng tăng lên đáng kể [2]. Nghiên cứu này khẳng định việc kết hợp quạt trần với thông gió tự nhiên và đeo khẩu trang giúp đẩy nhanh quá trình làm sạch hạt khí dung trong không gian kín [2]. Tuy nhiên, nếu luồng khí quạt quá mạnh hướng thẳng vào cơ thể mà không có sự đối lưu thoáng khí, bụi và các phần tử lơ lửng có thể bị dồn thẳng vào vị trí người nằm.

Ở khía cạnh điều trị lâm sàng, luồng khí dịu nhẹ từ quạt lại có thể mang đến lợi ích hỗ trợ hô hấp nếu sử dụng đúng cách. Một tổng quan nghiên cứu y khoa năm 2015 chỉ ra rằng luồng khí từ quạt cầm tay hoặc khí y tế thổi nhẹ vào mặt hoặc mũi giúp giảm đáng kể cảm giác khó thở mạn tính kháng trị ở bệnh nhân mắc bệnh tim phổi giai đoạn nặng có oxy máu bình thường hoặc giảm nhẹ [3]. Quạt cầm tay được đánh giá là một biện pháp tự quản lý triệu chứng đơn giản, chi phí thấp và an toàn khi nghỉ ngơi hoặc sau vận động gắng sức [3].

Để kiểm chứng cụ thể hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng theo thiết kế bắt chéo công bố năm 2017 trên 21 bệnh nhân ung thư phổi đã đánh giá tác động của luồng khí từ quạt cầm tay [4]. Kết quả phân tích thống kê bằng kiểm định Wilcoxon cho thấy luồng khí kích thích lên mặt giúp cải thiện thang điểm khó thở một cách có ý nghĩa thống kê với P = 0,003 và hạ nhịp thở với P = 0,008 [4]. Khi kết hợp luồng khí từ quạt với kỹ thuật thở cơ hoành, cả thang điểm khó thở và tần số nhịp thở đều giảm rõ rệt với P < 0,0001 [4].

Những dữ liệu trên cho thấy tác động của luồng gió phụ thuộc hoàn toàn vào mục đích và cường độ: luồng gió nhẹ kích thích thụ thể vùng mặt có thể hỗ trợ điều hòa nhịp thở trong môi trường y khoa, nhưng luồng gió mạnh, cưỡng bức thổi liên tục vào cơ thể trong lúc ngủ sâu lại biến thành tác nhân gây hại cho niêm mạc và dây thần kinh.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng quạt mùa nắng nóng

Nhiều người lầm tưởng rằng quạt càng bật số to, thổi càng sát vào mũi miệng thì giấc ngủ trưa càng sâu và đã khát cơn nóng. Trên thực tế, quạt điện không có khả năng làm giảm nhiệt độ không khí như máy điều hòa, mà chỉ tạo ra sự luân chuyển không khí để gia tăng tốc độ thoát nhiệt và bay hơi mồ hôi trên da. Khi để quạt thổi quá mạnh trực diện vào đầu, luồng gió chỉ làm tăng nhanh sự mất nước tại chỗ mà không giúp hạ nhiệt độ phòng.

Một sai lầm khác là đóng kín toàn bộ cửa phòng rồi bật quạt thốc thẳng vào giường ngủ trưa. Trong không gian bí bách, quạt sẽ liên tục hút và luân chuyển không khí tù đọng cùng bụi bẩn, vi khuẩn trong phòng rồi phả trực tiếp vào đường thở. Tình trạng này khiến người ngủ dậy không những bị khô cổ họng mà còn thấy đau đầu, ngột ngạt và mệt mỏi toàn thân.

Nhiều người cũng nghĩ rằng cơ thể đổ mồ hôi nhiều sau khi đi ngoài đường về thì nên ngồi ngay trước quạt gió mạnh để làm mát tức thì. Việc hạ nhiệt đột ngột tại một vùng cơ thể khi lỗ chân lông đang giãn nở tối đa là thời điểm nguy hiểm nhất, rất dễ kích hoạt các phản ứng co mạch đột ngột dẫn đến cảm lạnh, cứng cổ vai gáy và liệt mặt ngoại biên.

Ai nên đặc biệt thận trọng với gió quạt trực tiếp?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng đầu tiên cần được bảo vệ cẩn thận. Niêm mạc đường hô hấp của trẻ còn rất non nớt, mỏng manh và hệ thống mạch máu dưới niêm mạc vô cùng nhạy cảm. Trẻ nhỏ ngủ dưới quạt thổi thẳng vào mặt rất dễ bị viêm mũi họng, viêm tiểu phế quản và thở khò khè kéo dài.

Người cao tuổi và người có sẵn các bệnh lý mạn tính như viêm xoang mạn, viêm mũi dị ứng, thoái hóa đốt sống cổ cũng cần hết sức lưu tâm. Ở người lớn tuổi, khả năng điều hòa thân nhiệt và sự đàn hồi của hệ thống mạch máu đã suy giảm. Luồng gió lạnh thốc trực tiếp rất dễ gây khởi phát các cơn đau dây thần kinh, cứng khớp cổ và bùng phát đợt cấp của viêm xoang.

Những người đang trong trạng thái mệt mỏi, suy nhược cơ thể, người vừa uống rượu bia hoặc người mới ốm dậy cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Trạng thái suy giảm miễn dịch tạm thời kết hợp với sự mất cảm giác do bia rượu khiến cơ thể không kịp phản ứng tự vệ trước luồng khí lạnh liên tục, làm tăng vọt nguy cơ méo miệng do liệt dây thần kinh số 7.

Hướng dẫn sử dụng quạt đúng cách khi ngủ

Để tận hưởng làn gió mát mà không làm hại đến sức khỏe đường hô hấp và hệ thần kinh, người dùng cần thay đổi một số thói quen cơ bản khi bố trí quạt trong phòng ngủ.

Trước hết, tuyệt đối không đặt quạt cố định một chỗ chiếu thẳng vào vùng đầu, mặt và ngực khi ngủ. Khoảng cách an toàn tối thiểu từ vị trí đặt quạt đến người nằm nên duy trì từ 1,5 đến 2 mét. Luôn bật chế độ quay đảo chiều (tuốc-năng) để luồng gió được phân tán đều khắp phòng, tạo ra luồng không khí chuyển động nhẹ nhàng thay vì luồng gió xoáy cưỡng bức.

Nếu phòng có diện tích nhỏ hoặc giường sát tường, bạn có thể hướng quạt thổi vào bức tường hoặc trần nhà để gió phản xạ ngược lại khu vực nằm ngủ. Cách làm này giúp làm dịu không khí trong phòng một cách êm ái mà không gây khô da hay niêm mạc mũi miệng. Đồng thời, nên mở hé một phần cửa sổ hoặc cửa thông gió để không khí trong phòng luôn được làm mới, tránh tình trạng tù đọng bụi bẩn.

Khi thức dậy với các triệu chứng nhẹ như khô họng, nghẹt mũi, người dân nên uống ngay một ly nước ấm và nhỏ nước muối sinh lý để cấp ẩm lại cho niêm mạc. Tuy nhiên, nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như mặt bị lệch, mắt không thể nhắm kín, miệng méo hoặc đau nhức dữ dội vùng xoang, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời, tuyệt đối không tự ý áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng.