Lưu ý tương tác khi dùng cao cẳng trung gian cùng thuốc tây

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược bồi bổ kết hợp thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính. Việc dùng chung này tiềm ẩn nguy cơ tương tác bất lợi ^[1]. Dược liệu họ mạch môn như cao cẳng trung gian chứa các hoạt chất có thể làm biến đổi quá trình chuyển hóa thuốc tây trong cơ thể ^[2].

Dùng cao cẳng trung gian cùng thuốc tân dược có an toàn không? Câu trả lời là cần hết sức thận trọng, đặc biệt khi dùng chung với thuốc chuyển hóa qua gan như thuốc chống đông hay thuốc điều trị bệnh chuyển hóa [1, 6]. Các saponin và flavonoid từ thảo dược này có khả năng ức chế enzym chuyển hóa thuốc và protein vận chuyển, dẫn tới tăng tích lũy hoặc biến đổi nồng độ thuốc trong máu [1, 2].

Bối cảnh sử dụng thảo dược và thuốc tây hiện nay

Tại Mỹ, gần 40% người trưởng thành sử dụng thảo dược hoặc sản phẩm từ thảo dược đều đặn mỗi năm ^[1]. Đáng lưu ý, khoảng một phần sáu trong số những người dùng thảo mộc dùng đồng thời cùng thuốc kê đơn ^[1]. Phần lớn người sử dụng không nhận thức được bản thân đối mặt nguy cơ tương tác bất lợi ^[1].

Tương tác thảo dược - thuốc phát sinh khi các phân tử thực vật kích hoạt thụ thể hạt nhân như Thụ thể Pregnane X (PXR) ^[1]. Thụ thể này điều hòa biểu hiện gen của enzym chuyển hóa và chất vận chuyển thuốc ^[1]. Việc đồng sử dụng khiến nồng độ thuốc trị bệnh bị xáo trộn ^[1].

Cơ chế tác động dược lý của cao cẳng trung gian

Cao cẳng trung gian cùng nhóm thảo dược Mạch môn (Ophiopogon japonicus) chứa các hợp chất saponin và flavonoid [1, 2]. Hợp chất homoisoflavonoid Methylophiopogonanone A (MOA) phân lập từ thảo dược này tác động mạnh lên hệ enzym cytochrom P450 ở gan người ^[2].

MOA gây ức chế thuận nghịch phụ thuộc nồng độ đối với CYP1A, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19 và CYP3A trong vi hạt gan người (HLMs) ^[2]. Giá trị IC50 của sự ức chế này dao động từ 1,06 đến 3,43 microM ^[2]. Đồng thời, MOA ức chế CYP2D6 và CYP2E1 phụ thuộc vào thời gian, nồng độ và NADPH ^[2]. Thông số KI và kinact ghi nhận là 207 microM và 0,07 phút^-1 đối với CYP2D6; 20,9 microM và 0,03 phút^-1 đối với CYP2E1 ^[2]. Chất chuyển hóa dạng quinone của MOA bị bẫy bởi glutathione, và CYP2D6, 1A2, 2E1 tham gia chuyển hóa hoạt hóa MOA thành dạng trung gian O-quinone ^[2]. Hoạt chất này hoạt động như chất bất hoạt không thuận nghịch với CYP2D6 và CYP2E1 ^[2].

Bên cạnh enzym chuyển hóa, thành phần saponin còn can thiệp vào protein vận chuyển chất ^[3]. Nhóm saponin toàn phần (OTS) và hợp chất ophiopogon D' ức chế hoạt động thu nhận taurocholate natri (TCNa) qua polypeptide đồng vận chuyển natri taurocholate (NTCP) ^[3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học cụ thể

Nghiên cứu in vitro năm 2020 trên vi hạt gan người chứng minh MOA từ Ophiopogon japonicus làm gián đoạn chuyển hóa thuốc do ức chế hàng loạt enzym gan ^[2]. Sự ức chế CYP2C9 và CYP3A báo trước nguy cơ cao về tương tác dược lý khi phối hợp thuốc ^[2]. Điểm hạn chế là nghiên cứu thực hiện trên mô hình vi hạt gan người nhân tạo, cần xác minh thêm ở người sống ^[2].

Nghiên cứu in vitro năm 2019 trên tế bào HEK293T biểu hiện quá mức NTCP cho thấy saponin toàn phần mạch môn (OTS) và ophiopogon D' ức chế thu nhận TCNa ^[3]. Riêng ophiopogon D' có giá trị IC50 là 6,71 +- 0,70 microM ^[3]. Hoạt chất này cũng ức chế hấp thu ginsenoside Re và schizandrin B qua NTCP ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra khả năng can thiệp vào các thuốc lâm sàng vận chuyển qua NTCP ^[3]. Giới hạn thử nghiệm là dừng lại ở mức dòng tế bào ^[3].

Nghiên cứu tổng hợp năm 2006 ghi nhận 32 loại thuốc tân dược tương tác với thảo dược ở người ^[4]. Danh mục bao gồm thuốc chống đông máu (warfarin, aspirin, phenprocoumon), thuốc an thần chống trầm cảm (midazolam, alprazolam, amitriptyline), thuốc tim mạch (digoxin), thuốc ức chế miễn dịch (cyclosporine, tacrolimus) và thuốc chống ung thư (imatinib, irinotecan) ^[4]. Phần lớn các thuốc này chuyển hóa qua hệ CYP hoặc vận chuyển qua P-glycoprotein và có khoảng điều trị hẹp ^[4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2008 về bệnh nhân thận cảnh báo tương tác giữa thảo dược và thuốc chuyển hóa qua CYP3A4 cùng protein vận chuyển ^[5]. Các tương tác tiềm tàng với thuốc hạ đường huyết, chống đông máu hoặc hạ huyết áp ở bệnh nhân suy thận thường diễn ra âm thầm vì người bệnh không báo với bác sĩ ^[5]. Nghiên cứu năm 2016 dẫn chứng warfarin được chuyển hóa qua hệ enzym CYP2C9, khi dùng chung chất ức chế enzym này sẽ sinh biến chứng ^[6].

Nguy cơ ảnh hưởng thuốc hạ đường huyết và chống đông máu

Thuốc chống đông máu warfarin chuyển hóa qua enzym gan CYP2C9 ^[6]. Warfarin có khoảng điều trị hẹp, chỉ cần dao động nhỏ về nồng độ cũng gây nguy cơ xuất huyết hoặc tạo huyết khối ^[4]. Khi dùng đồng thời cao cẳng trung gian chứa MOA - chất ức chế CYP2C9 với IC50 từ 1,06 đến 3,43 microM - quá trình thải trừ thuốc chống đông bị chậm lại [1, 8]. Nồng độ thuốc tồn lưu kéo dài làm tăng nguy cơ quá liều gây xuất huyết ^[4].

Thuốc chống đông máu nằm trong nhóm tương tác lâm sàng phổ biến nhất với thảo dược ^[4]. Cơ chế tương tác vừa mang tính dược động học (thay đổi chuyển hóa ở gan qua CYP) vừa mang tính dược lực học (cộng hưởng tác dụng) ^[4]. Độc tính sinh ra từ tương tác này dao động từ nhẹ, trung bình đến mức gây tử vong ^[4].

Đối với thuốc điều trị bệnh chuyển hóa như đái tháo đường, tương tác thảo dược - thuốc làm thay đổi độ thanh thải và đáp ứng điều trị [5, 6]. Bệnh nhân sử dụng thuốc hạ đường huyết gặp nguy cơ tương tác tiềm tàng khi dùng thảo dược chứa saponin và flavonoid làm rối loạn nồng độ thuốc ^[5]. Điều này dẫn tới nguy cơ biến động đường huyết khó kiểm soát ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược song song thuốc tây

Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống chung với thuốc tân dược lúc nào cũng an toàn. Thực tế, thành phần tự nhiên chứa các chất hóa học ức chế chuyển hóa tương tự dược phẩm ^[2]. Tương tác thảo dược - thuốc có thể gây tử vong ^[4].

Một số người tin rằng chỉ cần uống thuốc tây và thảo dược cách nhau 30 phút là an toàn. Dữ liệu khoa học cho thấy MOA ức chế không thuận nghịch phụ thuộc thời gian lên CYP2D6 và CYP2E1 ^[2]. Chất này tạo liên kết cộng hóa trị làm bất hoạt enzym, đòi hỏi cơ thể tổng hợp enzym mới nên khoảng cách thời gian ngắn không triệt tiêu tương tác ^[2].

Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Người đang sử dụng thuốc chống đông máu (như warfarin, aspirin, phenprocoumon) không được tự ý dùng cao cẳng trung gian ^[4]. Nguy cơ biến chứng xuất huyết xuất phát từ việc enzym CYP2C9 bị ức chế [1, 8].

Bệnh nhân mắc bệnh thận hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch (cyclosporine, tacrolimus) cần tránh dùng kết hợp tùy tiện [5, 6]. Nhóm bệnh nhân này rất nhạy cảm với dao động nồng độ thuốc do enzym CYP3A4 bị biến đổi ^[5].

Bệnh nhân đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết bằng thuốc tân dược cần đề phòng tương tác ^[5]. Người mắc bệnh tim mạch đang điều trị bằng digoxin cũng thuộc nhóm nguy cơ cao ^[4].

Hướng dẫn áp dụng và dùng an toàn

Không tự ý mua và dùng các chế phẩm cao cẳng trung gian đậm đặc khi đang uống thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính [4, 6].

Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp phải thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về các loại thảo dược đang dùng [5, 6].

Trường hợp cần bổ trợ sức khỏe, nên dùng thảo dược dưới dạng thực phẩm nấu chín loãng, cách xa thời gian dùng thuốc tây ít nhất 2 đến 4 giờ và có sự theo dõi nồng độ thuốc hoặc chỉ số đông máu định kỳ từ cơ sở y tế ^[4]. Khi xuất hiện triệu chứng bất thường như bầm tím dưới da, chảy máu răng, hoa mắt, cần ngưng thảo dược và đến bệnh viện ngay ^[4].

Việc kết hợp y học cổ truyền và tân dược đòi hỏi hiểu biết khoa học chính xác. Cao cẳng trung gian mang lại nhiều giá trị sinh học nhưng cần tránh phối hợp bừa bãi với thuốc tây. Tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa là nguyên tắc bảo vệ tính mạng trước các tương tác dược lý tiềm ẩn.