Cỏ đuôi ngựa (Equisetum arvense) là loại thảo dược phổ biến, thường được dùng với mục đích lợi tiểu hoặc hỗ trợ đường tiết niệu [1, 7]. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng chung với các đơn thuốc điều trị mạn tính.
Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp cỏ đuôi ngựa với các thuốc kê đơn như thuốc lợi tiểu hoặc lithium tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Thảo dược này có thể làm biến đổi sự cân bằng chất điện giải, thay đổi độ thanh thải ở thận, dẫn tới tình trạng tụt kali huyết hoặc nguy cơ ngộ độc lithium nguy hiểm [3, 4, 5].
Cơ chế tác động và rủi ro dược lý tại thận
Thuốc chống rối loạn cảm xúc lithium có phạm vi điều trị cực kỳ hẹp, chỉ cần nồng độ trong huyết thanh tăng nhẹ cũng đủ gây độc tính nghiêm trọng cho cơ thể [1]. Việc đào thải lithium ra khỏi cơ thể diễn ra gần như hoàn toàn qua đường thận [3, 4]. Do đó, bất kỳ chất nào làm thay đổi mức lọc cầu thận hoặc sự trao đổi điện giải tại ống thận đều có thể ảnh hưởng lớn đến dược động học của lithium [1].
Khi dùng thuốc lợi tiểu, đặc biệt là nhóm thiazide, sự tái hấp thu natri tăng lên dẫn đến việc giảm thanh thải lithium, từ đó làm tăng đáng kể nồng độ lithium trong máu vượt ngưỡng an toàn [2]. Trong khi đó, các thuốc lợi tiểu quai lại thường gắn liền với tác dụng phụ hạ kali máu và có khả năng tương tác dược lực học với lithium cũng như các thảo dược [3]. Cỏ đuôi ngựa vốn có tác dụng lợi tiểu mạnh [4], vì vậy khi dùng đồng thời với các nhóm thuốc này, nguy cơ rối loạn điện giải và ngộ độc chuyển hóa qua thận sẽ gia tăng [3, 5].
Bằng chứng khoa học về tác dụng của cỏ đuôi ngựa
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên được công bố vào năm 2014 đã kiểm tra tác dụng lợi tiểu cấp tính của cỏ đuôi ngựa trên 36 nam tình nguyện viên khỏe mạnh [4]. Các tình nguyện viên được chia làm ba nhóm (mỗi nhóm 12 người), trải qua ba giai đoạn điều trị kéo dài 4 ngày liên tiếp cho mỗi đợt, cách nhau 10 ngày đào thải thuốc [4]. Nghiên cứu so sánh giữa chiết xuất khô chuẩn hóa của cỏ đuôi ngựa (900 mg/ngày), giả dược (tinh bột ngô 900 mg/ngày) và thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide (25 mg/ngày) [4].
Kết quả theo dõi cân bằng nước trong 24 giờ cho thấy chiết xuất cỏ đuôi ngựa 900 mg/ngày có tác dụng lợi tiểu tương đương với thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide 25 mg/ngày và mạnh hơn giả dược [4]. Trong thử nghiệm ngắn hạn này, chiết xuất cỏ đuôi ngựa chưa gây ra sự thay đổi đáng kể về việc đào thải chất điện giải hay tăng đào thải các sản phẩm dị hóa trong nước tiểu, và các xét nghiệm cho thấy an toàn khi dùng cấp tính [4]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng về loài cây này vẫn còn rất hạn chế và cần thêm nghiên cứu để làm rõ cơ chế cũng như các tác động dược lý khác [1, 2].
Nguy cơ tương tác nghiêm trọng với lithium và thuốc lợi tiểu
Các tổng quan y khoa xác nhận rằng thuốc lợi tiểu là một trong những nhóm thuốc thường gặp nhất có khả năng gây tương tác bất lợi nghiêm trọng với lithium [3, 6]. Việc dùng chung thuốc lợi tiểu thiazide có thể làm nồng độ lithium huyết thanh tăng từ 25% đến 40% ngay sau khi bắt đầu dùng [1]. Mức tăng này đủ khiến bệnh nhân vượt khỏi khoảng an toàn điều trị, buộc bác sĩ thường phải giảm một nửa liều lithium hoặc tránh dùng đồng thời [2].
Ngoài ra, một đánh giá tổng quan năm 2022 về tương tác thuốc chỉ ra rằng thuốc lợi tiểu quai liên quan mật thiết đến chứng hạ kali máu và có tương tác dược lực học với các thuốc khác cũng như thảo dược [3]. Khi người bệnh tự ý dùng thêm cỏ đuôi ngựa – một dược liệu đã được chứng minh có tác dụng lợi tiểu tương đương hydrochlorothiazide [4] – thận sẽ chịu áp lực lọc và bài tiết nước lớn hơn. Sự phối hợp này dễ dẫn đến nguy cơ thay đổi độ thanh thải ở thận, gia tăng độc tính của lithium hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân bằng điện giải như hạ kali máu [3, 4, 5].
Thêm vào đó, báo cáo năm 2017 còn ghi nhận 2 trường hợp bệnh nhân HIV điều trị phác đồ duy trì lamivudine/zidovudine/efavirenz và emtricitabine/tenofovir/efavirenz gặp hiện tượng bùng phát tải lượng virus nghi do tương tác khi sử dụng thêm chế phẩm chứa cỏ đuôi ngựa [5]. Điều này cho thấy tiềm năng tương tác giữa cỏ đuôi ngựa và các loại thuốc chuyển hóa hoặc đào thải qua thận là hoàn toàn có cơ sở lâm sàng [5].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược
Rất nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên có thể dùng thoải mái cùng thuốc tây y mà không lo biến chứng. Tuy nhiên, các hoạt chất trong thực vật có hoạt tính sinh học rõ rệt [6]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất cỏ đuôi ngựa chứa nhiều hợp chất hoạt tính như flavonoid, phenol, saponin, sterol, axit silicic hay tannin [6].
Dù các nghiên cứu trên tế bào hoặc động vật ghi nhận một số chiết xuất cỏ đuôi ngựa có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm hay bảo vệ tế bào gan [7], nhưng các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người của loại cây này hiện tại chủ yếu mới chỉ giới hạn ở tác dụng lợi tiểu [7]. Thảo dược có tác dụng sinh học càng mạnh thì nguy cơ tương tác với thuốc điều trị bệnh mạn tính càng cao, nhất là nhóm thuốc cần kiểm soát nồng độ chặt chẽ [3, 4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang được điều trị bằng lithium để ổn định tâm thần hoặc rối loạn cảm xúc không được tự ý dùng cỏ đuôi ngựa dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [3, 4]. Lithium có ngưỡng độc tính rất hẹp và việc thay đổi độ thanh thải qua thận có thể đe dọa trực tiếp tới tính mạng [1].
Người đang dùng các nhóm thuốc lợi tiểu điều trị phù, huyết áp, suy tim, bệnh gan hoặc thận cũng cần tránh tự ý bổ sung dược liệu này [3]. Việc cộng gộp tác dụng lợi tiểu có thể làm thay đổi nồng độ các chất điện giải, gây tụt kali máu hoặc tổn thương thận [3]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc kháng virus điều trị HIV cũng được khuyến cáo tránh dùng chung với cỏ đuôi ngựa do nguy cơ tương tác thuốc làm giảm hiệu quả điều trị [5].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu có nhu cầu sử dụng cỏ đuôi ngựa hay bất kỳ sản phẩm thảo dược nào, người bệnh cần trao đổi rõ ràng với bác sĩ hoặc dược sĩ về toàn bộ các thuốc kê đơn bản thân đang sử dụng [3, 5]. Không nên tự ý uống trà cỏ đuôi ngựa hoặc viên uống bổ sung khi đang trong liệu trình dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp hay lithium [3, 4, 6].
Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường như mệt lả, rối loạn nhịp tim, buồn nôn hoặc các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc thuốc, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để được xét nghiệm điện giải đồ cũng như định lượng nồng độ thuốc trong máu. Việc kiểm tra định kỳ chức năng thận và điện giải là yêu cầu bắt buộc đối với người dùng thuốc điều trị có nguy cơ tương tác cao [2].
Cỏ đuôi ngựa là dược liệu có hoạt tính sinh học và tác dụng lợi tiểu đã được ghi nhận trên thử nghiệm lâm sàng [4]. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn tính mạng, người bệnh tuyệt đối không tự ý phối hợp dược liệu này với thuốc kê đơn, nhất là lithium và thuốc lợi tiểu, mà luôn cần tuân thủ chỉ định của nhân viên y tế [3, 5].
