Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để pha trà thanh lọc cơ thể, hỗ trợ giảm cân hay làm đẹp da. Cỏ đuôi ngựa (Equisetum arvense) là một trong những loại dược liệu được truyền tai sử dụng khá phổ biến thời gian gần đây dưới dạng trà khô hoặc dịch chiết. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc sử dụng loại thảo mộc này không đúng cách, đặc biệt là dùng kéo dài hoặc dùng cây tươi, lại tiềm ẩn rủi ro sức khỏe đáng ngại: thiếu hụt vitamin B1 (thiamine).
Uống trà cỏ đuôi ngựa lâu ngày có thể gây nguy cơ suy giảm vitamin B1 trong cơ thể do hoạt tính của enzyme thiaminase. Đây là loại enzyme có khả năng phân hủy thiamine trước khi vi chất này kịp hấp thu vào cơ thể, từ đó dẫn đến những rối loạn thần kinh và chuyển hóa nghiêm trọng.
Cơ chế phá hủy vitamin B1 của thiaminase
Thiamine (vitamin B1) là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia trực tiếp vào nhiều con đường chuyển hóa năng lượng của cơ thể [1], [2]. Khi cơ thể hấp thu carbohydrate, vitamin B1 đóng vai trò xúc tác cốt lõi để chuyển hóa tinh bột và đường thành năng lượng nuôi sống tế bào [3]. Nếu thiếu hụt vi chất này, quá trình tạo năng lượng bị ngưng trệ, gây tổn thương chức năng tim mạch và hệ thần kinh [3], [4].
Vấn đề bắt đầu từ sự xuất hiện của enzyme thiaminase. Đây là enzyme có đặc tính phá hủy cấu trúc của phân tử thiamine [4]. Khi chúng ta nạp vào cơ thể các loại thực vật hoặc thực phẩm chứa thiaminase hoạt tính, enzyme này sẽ bẻ gãy vitamin B1, làm suy giảm sinh khả dụng và cản trở sự hấp thu vi chất, ngay cả khi khẩu phần ăn hàng ngày vẫn cung cấp đủ lượng thiamine cần thiết [4].
Một chế độ ăn chứa nhiều thiaminase đã được xác định là một trong những nguyên nhân hàng đầu kích hoạt tình trạng thiếu hụt thiamine trong cộng đồng [5], [2]. Khi thiếu thiamine kéo dài, cơ thể có thể sản sinh nội sinh các hợp chất alpha-oxoaldehyde (glyoxal) mang độc tính gen [6]. Sự tích tụ này trong điều kiện thiếu B1 cận lâm sàng đã được ghi nhận làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào và các biến đổi bệnh lý đường ruột [6].
Bằng chứng khoa học về tác hại của thiaminase và thiếu thiamine
Mối liên hệ giữa enzyme thiaminase và tình trạng suy kiệt thiamine đã được làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu trên sinh vật và quần thể người.
Nghiên cứu về cơ chế bệnh học do enzyme thiaminase gây ra trên động vật năm 2024 tại cơ sở nhân giống đã ghi nhận hiện tượng suy giảm sức khỏe nghiêm trọng [4]. Trong nghiên cứu này, 7 cặp cáo Bắc Cực (Vulpes lagopus) nuôi nhốt bị mất khả năng sinh sản hoàn toàn sau khi ăn khẩu phần cá đông lạnh kéo dài chứa enzyme thiaminase [4]. Hai con cáo đực biểu hiện các triệu chứng thần kinh cấp tính gồm mất điều hòa vận động (ataxia), lơ mơ, loạng choạng thân mình, hội chứng ngửa cổ nhìn sao (star-gazing) và suy giảm thị lực [4]. Xét nghiệm máu ban đầu không đưa ra kết luận rõ ràng, nhưng các triệu chứng đã biến mất hoàn toàn sau khi được tiêm thiamine hydrochloride [4]. Tình trạng này chứng minh thiaminase có thể triệt tiêu vi chất dù nguồn thiamine trong thức ăn tưởng chừng đầy đủ [4].
Ở người, tác động tiêu cực của tình trạng thiếu hụt vitamin B1 đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa thực địa. Nghiên cứu dịch tễ học công bố năm 2015 khảo sát tại 22 ngôi làng ở miền bắc Lào chỉ ra rằng thiếu hụt thiamine là nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ tử vong cao ở trẻ sơ sinh [5]. Nghiên cứu xác định các nhóm dân tộc thiểu số tại đây có chế độ ăn ít đa dạng, kiêng cữ sau sinh và tiêu thụ thực phẩm giàu enzyme thiaminase, trực tiếp gây bùng phát bệnh tê phù beriberi [5]. Hầu hết bệnh nhân nghi ngờ thiếu hụt thiamine đều đáp ứng tích cực với liệu pháp bổ sung thiamine [5].
Tại châu Phi, nghiên cứu năm 2022 trên phụ nữ độ tuổi sinh sản tại vùng nông thôn Gambia sử dụng chỉ số hoạt hóa transketolase hồng cầu (ETKac >= 1.25) cho thấy 35,8% đối tượng có nguy cơ cao thiếu thiamine [7]. Nghiên cứu đối chiếu này ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt thậm chí cao hơn mức 27% ở phụ nữ Campuchia và 26,9% (7/26 người) ở phụ nữ tị nạn Karen tại Thái Lan sau sinh 3 tháng [7]. Mùa mưa và chế độ ăn đơn điệu chứa gạo không tăng cường vi chất làm gia tăng rõ rệt gánh nặng thiếu B1 [7].
Về tác động ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 trên chuột đực ăn chế độ nhiều đường AIN-76A trong 160 ngày đã kiểm tra nguy cơ tạo ổ dị sản tuyến (aberrant crypt foci - ACF) ở đại tràng [6]. Chuột ăn khẩu phần giảm thiamine xuống 1,6 mg/kg và 1,0 mg/kg làm tăng số lượng ACF lần lượt lên 3,70 ± 1,17 và 2,60 ± 1,02 ổ/đại tràng, so với mức 1,14 ± 0,46 ở nhóm đối chứng dùng 4,9 mg/kg [6]. Điều đáng chú ý là sự biến đổi tiền ung thư này diễn ra ngay cả khi chuột chưa hề xuất hiện triệu chứng lâm sàng của bệnh beriberi [6].
Đối với việc sử dụng cây cỏ đuôi ngựa (Equisetum arvense), y văn năm 2011 từng báo cáo một trường hợp phụ nữ sử dụng thảo dược cỏ đuôi ngựa liều lượng khoảng 1200 mg/ngày để giảm cân từ một năm trước khi mang thai kéo dài đến 3 năm sau sinh [8]. Trong suốt thai kỳ, dù chế độ ăn đạt 1,18 mg vitamin B1 mỗi ngày cùng nhiều vi chất khác, đứa trẻ sinh ra sau đó được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ [8]. Mặc dù trường hợp này đi kèm với nhiều yếu tố phơi nhiễm hóa chất nghề nghiệp phức tạp và chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp, việc phơi nhiễm thảo dược kéo dài ở liều cao luôn đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt [8].
Dấu hiệu nhận biết cơ thể đang thiếu hụt vitamin B1
Thiếu hụt vitamin B1 thường diễn tiến âm thầm ở giai đoạn đầu trước khi phát triển thành bệnh lý lâm sàng rõ rệt. Các biểu hiện ban đầu thường không đặc hiệu nên dễ bị bỏ qua hoặc chẩn đoán nhầm [3].
Người bị thiếu vitamin B1 có thể thường xuyên bị đau đầu, mệt mỏi, suy nhược cơ bắp, lú lẫn, khó chịu ở vùng bụng [3]. Khi tình trạng trở nên nghiêm trọng, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng liệt cơ vận nhãn (ophthalmoplegia), mất điều hòa phối hợp động tác (ataxia) hoặc các biểu hiện suy tim sung huyết [3]. Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nhất của thiếu hụt vitamin B1 là hội chứng não Wernicke (WE) [3]. Bệnh lý này dễ bộc phát cấp tính khi người bệnh dung nạp lượng lớn carbohydrate qua đường ăn uống hoặc truyền dịch glucose mà không được bổ sung B1 kịp thời, do nhu cầu chuyển hóa đường tăng vọt làm cạn kiệt lượng thiamine ít ỏi còn lại [3].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc thiên nhiên
Một suy nghĩ sai lầm rất phổ biến là "cứ thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Cây cỏ đuôi ngựa là nhóm thực vật bậc thấp có chứa enzyme thiaminase tự nhiên nhằm mục đích sinh học riêng của cây. Nếu thu hái và sử dụng cây tươi, enzyme thiaminase không bị bất hoạt sẽ tiếp tục hoạt động trong đường tiêu hóa, âm thầm bẻ gãy vitamin B1 từ các nguồn thực phẩm khác mà người dùng nạp vào.
Một ngộ nhận khác là chỉ khi ăn uống thiếu thốn mới bị thiếu vitamin B1. Bằng chứng khoa học đã chứng minh sự hiện diện của enzyme thiaminase có thể phá hủy sinh khả dụng của vitamin B1, gây thiếu hụt vi chất nghiêm trọng kể cả trên cơ thể có khẩu phần ăn đủ thiamine [4]. Vì vậy, việc uống trà thảo mộc có chứa thiaminase liên tục qua nhiều tháng hoàn toàn có thể đẩy một người khỏe mạnh vào tình trạng thiếu B1 cận lâm sàng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đang duy trì chế độ ăn kiêng khem nghiêm ngặt hoặc ăn uống đơn điệu, ít đa dạng thực phẩm cần tránh xa các nguồn đồ uống chứa thiaminase vì nguy cơ thiếu hụt thiamine nội tại đã ở mức cao [5], [7].
Những người nghiện rượu, người trải qua phẫu thuật đường tiêu hóa, người bị nôn ói tái diễn, tiêu chảy mạn tính, bệnh nhân ung thư đang hóa trị hoặc mắc các bệnh toàn thân là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị suy kiệt thiamine và khởi phát hội chứng não Wernicke [3]. Nhóm này tuyệt đối không tự ý dùng các loại trà thảo dược có tính chất đối kháng vi chất.
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú có nhu cầu tiêu thụ vitamin B1 cao hơn bình thường để đáp ứng cho sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh [7]. Do đó, việc tự ý dùng cỏ đuôi ngựa dài ngày có thể gây nguy hiểm cho cả mẹ và con [5], [8].
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Để bảo vệ nguồn vi chất cho cơ thể mà vẫn có thể chăm sóc sức khỏe an toàn, người tiêu dùng cần lưu ý các nguyên tắc quan trọng sau:
Enzyme thiaminase là một protein nhạy cảm với nhiệt độ. Việc đun sôi kỹ hoặc chiết xuất ở nhiệt độ cao có thể làm biến tính và vô hiệu hóa hoạt tính của enzyme này. Tuyệt đối không giã nát cây tươi để lấy nước uống hoặc hãm trà bằng nước chưa đủ nhiệt độ sôi.
Không tự ý sử dụng trà cỏ đuôi ngựa liên tục hàng ngày như một loại nước uống thay thế nước lọc. Thảo mộc chỉ nên được dùng theo từng đợt ngắn ngày với lượng vừa phải. Khi chọn mua các sản phẩm thực phẩm bổ sung từ cỏ đuôi ngựa, nên ưu tiên các chế phẩm đã qua xử lý loại bỏ thiaminase (thiaminase-free) từ các nhà sản xuất uy tín.
Nếu bạn đang có bệnh nền, đang mang thai hoặc cảm thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, đau đầu kéo dài, loạng choạng khi sử dụng trà thảo mộc, hãy ngưng ngay và đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được thăm khám và định lượng vi chất phù hợp.
Việc bồi bổ sức khỏe bằng các sản phẩm tự nhiên là thói quen đáng khích lệ, nhưng cần được soi chiếu bằng kiến thức khoa học đúng đắn. Cỏ đuôi ngựa hay bất kỳ loại thảo dược nào khác chỉ thực sự mang lại lợi ích khi người dùng hiểu rõ thành phần, cách chế biến và giới hạn sử dụng, tránh để thói quen tưởng như lành mạnh trở thành nguồn cơn gây tổn hại sức khỏe lâu dài.
