Lý chua đen giúp sáng mắt, mỏi mắt: Bằng chứng nói gì?

Lời đồn về quả lý chua đen và đôi mắt sáng

Trước màn hình máy tính làm việc suốt 8 đến 10 tiếng mỗi ngày, tình trạng nhức mắt, khô rát và mỏi điều tiết đã trở thành nỗi ám ảnh chung của dân văn phòng. Để tìm giải pháp cải thiện thị lực, nhiều người tìm đến các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất từ quả mọng tự nhiên. Trong số đó, quả lý chua đen (blackcurrant) được quảng cáo rầm rộ với công dụng làm sáng mắt, giảm mỏi mắt tức thì do chứa lượng chất chống oxy hóa anthocyanin dồi dào.

Tuy nhiên, liệu các bằng chứng khoa học hiện tại có thực sự xác thực công dụng thần kỳ này cho mắt hay không? Khi rà soát hệ thống dữ liệu lâm sàng đối chứng thực tế, câu trả lời trực tiếp là: Chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh lý chua đen giúp sáng mắt hay giảm mỏi mắt máy tính. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ tập trung đánh giá tác động của loại quả này trên mạch máu, chuyển hóa đường huyết, tổn thương tế bào và khả năng phục hồi thể lực [1, 2, 3, 4, 5, 6].

Những lời quảng cáo thổi phồng về việc uống chiết xuất lý chua đen để mắt sáng rõ, hết cận thị hay chấm dứt hoàn toàn hội chứng thị giác màn hình là thiếu căn cứ khoa học xác thực. Người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất sinh học của loại quả này thay vì tin vào những lời tiếp thị phóng đại.

Anthocyanin trong lý chua đen có đặc điểm gì?

Lý chua đen là một trong những nguồn thực vật giàu anthocyanin bậc nhất trong tự nhiên ^[1]. Anthocyanin là các sắc tố hòa tan trong nước, tạo nên màu đỏ, xanh lam và tím đặc trưng cho các loại hoa quả và thực vật ^[1]. Đáng chú ý, lý chua đen đặc biệt giàu delphinidin - một trong những chất chống oxy hóa mạnh nhất, chiếm hơn 50% tổng hàm lượng anthocyanin của loại quả này ^[1].

Bốn hợp chất glycoside anthocyanin chính chiếm tới 90% hàm lượng trong chiết xuất lý chua đen gồm delphinidin-3-O-glucoside, delphinidin-3-O-rutinoside, cyanidin-3-O-glucoside và cyanidin-3-O-rutinoside ^[2]. Chiết xuất anthocyanin từ lý chua đen thể hiện khả năng chống oxy hóa nội tại rất cao khi đo bằng các chỉ số hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC đạt 6.424) và khả năng khử sắt của huyết tương (FRAP đạt 3.810 µM đương lượng Trolox) ^[2].

Về mặt dinh dưỡng, lượng vitamin C tự nhiên trong chiết xuất anthocyanin lý chua đen lại rất thấp, dưới 1 mg/100 g ^[2]. Dù có hoạt tính chống oxy hóa mạnh trong ống nghiệm, câu hỏi quan trọng nhất là cơ thể người hấp thu và chuyển hóa các hoạt chất này ra sao khi đi vào đường tiêu hóa.

Nghiên cứu lâm sàng thực tế: Tác động lên mạch máu và tim mạch

Mặc dù nhiều người kỳ vọng lý chua đen tác động trực tiếp đến vi mạch đáy mắt để giảm mỏi mắt, các thử nghiệm lâm sàng thực tế chỉ kiểm tra phản ứng mạch máu toàn thân và cho kết quả không đồng nhất.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược theo thiết kế chéo công bố năm 2025 đã khảo sát tác động cấp tính của đồ uống lý chua đen giàu anthocyanin trên 23 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 39,9 ± 8,1 tuổi, chỉ số khối cơ thể BMI 22,9 ± 2,3) ^[3]. Các tình nguyện viên tiêu thụ 200 mL đồ uống lý chua đen (chứa 744 mg polyphenol, gồm 711 mg anthocyanin và 32 mg procyanidin) hoặc giả dược cùng bữa sáng nhiều chất béo (52,3 g chất béo) và bữa trưa (30 g chất béo) sau đó 3 giờ ^[3]. Kết quả cho thấy có sự cải thiện tích lũy đáng kể về độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) trong khoảng thời gian 6 giờ sau ăn ở nhóm dùng lý chua đen so với giả dược ^[3]. Đồ uống này cũng cho thấy xu hướng ức chế ngưng tập tiểu cầu do chất chủ vận kích thích, cùng tác động đáng kể trên huyết áp tâm thu và nồng độ chất gây viêm interleukin-8 (IL-8), dù đây mới là các kết quả thăm dò ^[3].

Trái ngược với kết quả trên, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo khác thực hiện trên 20 người tình nguyện khỏe mạnh (11 nữ, 9 nam) uống 250 mL nước ép lý chua đen 20% sau bữa ăn lại không ghi nhận bất kỳ tác động đáng kể nào lên các thước đo phản ứng mạch máu bằng hình ảnh Doppler laser, dấu ấn chức năng nội mô hay các yếu tố nguy cơ lipid ^[4]. Thử nghiệm này chỉ ghi nhận lượng vitamin C huyết tương tăng lên và anthocyanin đào thải qua nước tiểu ở mức rất thấp: tỷ lệ thu hồi delphinidin glycoside trong nước tiểu là 0,021 ± 0,003% và cyanidin glycoside là 0,009 ± 0,002% so với lượng ăn vào ^[4].

Như vậy, ngay cả trên hệ mạch máu nói chung, hiệu quả của lý chua đen vẫn phụ thuộc nhiều vào liều lượng anthocyanin cực cao và dạng bào chế, chưa thể suy diễn thành công dụng làm giãn mạch nuôi dưỡng mắt hay giảm mỏi mắt.

Nghiên cứu về kiểm soát đường huyết và tổn thương oxy hóa

Bên cạnh mạch máu, các nhà khoa học đã tìm hiểu xem anthocyanin từ lý chua đen và việt quất đen có giúp cải thiện các chỉ số chuyển hóa hay bảo vệ tế bào hay không.

Một bài tổng quan năm 2021 tổng hợp các thử nghiệm dùng thực phẩm bổ sung chứa 320 mg/ngày anthocyanin từ việt quất đen và lý chua đen ^[5]. Ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 thừa cân, can thiệp sau 24 tuần làm giảm đáng kể đường huyết lúc đói so với nhóm chứng và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR 13% ^[5]. Một thử nghiệm mù đôi đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần trên 160 người tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường giai đoạn sớm chưa điều trị (từ 40–75 tuổi) cũng ghi nhận mức giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê của chỉ số HbA1c, mặc dù không thấy sự khác biệt về đường huyết lúc đói hay insulin ^[5]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh rằng tác dụng điều hòa đường huyết của anthocyanin chỉ xuất hiện ở mức khiêm tốn trên người bệnh đái tháo đường khi bổ sung dài ngày, còn tác động trên người không mắc đái tháo đường vẫn cần thêm bằng chứng xác nhận ^[5].

Về khả năng bảo vệ tế bào chống oxy hóa, một nghiên cứu can thiệp song song kéo dài 3 tuần trên 57 người khỏe mạnh đã so sánh nước ép lý chua đen, đồ uống giàu anthocyanin (liều trung bình lần lượt là 397 và 365 mg/ngày) với đồ uống đối chứng ^[6]. Kết quả xét nghiệm tổn thương DNA do oxy hóa trong tế bào bạch cầu đơn nhân máu ngoại vi cho thấy: ngay cả lượng lớn chất chống oxy hóa từ chế độ ăn cũng không làm giảm mức tổn thương oxy hóa vốn đã ở mức rất thấp ở những người khỏe mạnh, được nuôi dưỡng đầy đủ ^[6].

Bằng chứng trên hiệu suất vận động và phục hồi thể lực

Nhiều nghiên cứu khác tìm kiếm tiềm năng giảm viêm và chống mệt mỏi cơ bắp của lý chua đen trên vận động viên, song kết quả thực tế cho thấy hiệu quả rất giới hạn.

Một nghiên cứu mù đôi, chéo, đối chứng giả dược năm 2020 trên 13 nam vận động viên đua xe đạp được huấn luyện đã thử nghiệm chiết xuất lý chua đen New Zealand ở hai mức liều 300 mg/ngày và 600 mg/ngày trong vòng 7 ngày ^[1]. Kết quả kiểm tra vào ngày 1, ngày 4 và ngày 7 cho thấy không có sự khác biệt nào về nồng độ lactate huyết tương và quá trình oxy hóa cơ chất giữa các điều kiện dùng ^[1]. Liều 600 mg chỉ cải thiện tốc độ trung bình và rút ngắn thời gian hoàn thành cự ly 16,1 km từ ngày 1 (1.701 ± 163 giây) sang ngày 4 (1.682 ± 162 giây), nhưng không có khác biệt ở các ngày khác ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung chiết xuất lý chua đen trong một tuần mang lại lợi ích không nhất quán và không làm thay đổi các phản ứng sinh lý, chuyển hóa ở nhóm vận động viên này ^[1].

Ở khía cạnh phục hồi sau tập luyện, một nghiên cứu thí điểm có đối chứng giả dược năm 2020 đã sử dụng chiết xuất anthocyanin lý chua đen (BAE) với liều 3,2 mg/kg trọng lượng cơ thể (tương đương khoảng 240 mg tổng anthocyanin) dùng liên tục trong 5 tuần ^[2]. Liều lượng này tương đương với khoảng 48 g quả tươi hoặc 14 mL nước ép cô đặc ^[2]. Nghiên cứu nhằm đánh giá sự hỗ trợ phục hồi sau tập luyện thông qua việc kiểm soát căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm ^[2]. Tuy vậy, các tác động này chỉ giới hạn ở mức hỗ trợ phục hồi cơ bắp khi vận động nặng, hoàn toàn không liên quan đến việc cải thiện chức năng thị giác hay giảm mỏi cơ vận nhãn.

Những hiểu lầm phổ biến về tác dụng làm sáng mắt

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đánh đồng hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm với khả năng điều trị các bệnh về mắt trên người. Quả lý chua đen sở hữu nồng độ anthocyanin ấn tượng và điểm số chống oxy hóa cao trong ống nghiệm [2, 4]. Từ đó, nhiều thông tin truyền thông quảng cáo rằng các phân tử này sẽ nhanh chóng đi thẳng tới võng mạc, giúp mắt sáng rõ tức thì sau khi uống.

Thực tế sinh học phức tạp hơn rất nhiều. Khả năng sinh khả dụng của anthocyanin trong cơ thể người là cực kỳ hạn chế ^[4]. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy tỷ lệ thu hồi các hợp chất anthocyanin nguyên vẹn đào thải qua nước tiểu chỉ chiếm chưa đầy 0,03% tổng lượng nạp vào từ nước ép lý chua đen ^[4]. Phần lớn các chất này bị chuyển hóa nhanh chóng bởi hệ vi sinh đường ruột và gan ^[4]. Do đó, lượng hoạt chất thực sự tiếp cận được các mô đích, đặc biệt là vượt qua hàng rào máu - võng mạc để tác động lên mắt, là vô cùng nhỏ.

Thêm vào đó, mỏi mắt do sử dụng máy tính chủ yếu xuất phát từ tình trạng co thắt liên tục của cơ thể mi khi điều tiết nhìn gần, kết hợp với việc giảm tần số chớp mắt gây khô bề mặt giác mạc. Không có bất kỳ cơ chế sinh học nào cho thấy việc uống anthocyanin có thể thay thế được nhu cầu nghỉ ngơi cơ học của cơ mắt hoặc bù đắp cho màng phim nước mắt bị bốc hơi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng lý chua đen?

Mặc dù lý chua đen là thực phẩm tự nhiên an toàn khi ăn với lượng bình thường, việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất cô đặc liều cao đòi hỏi sự cẩn trọng ở một số đối tượng:

• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc rối loạn đông máu: Dữ liệu lâm sàng ghi nhận đồ uống lý chua đen giàu anthocyanin có xu hướng ức chế ngưng tập tiểu cầu ^[3]. Vì vậy, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị trải qua phẫu thuật cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ xuất huyết.
• Người có bệnh lý tim mạch và huyết áp thấp: Nước uống chứa hàm lượng polyphenol cao từ lý chua đen đã được ghi nhận có ảnh hưởng đến huyết áp tâm thu và chức năng giãn mạch FMD ^[3]. Người đang điều trị hạ huyết áp cần theo dõi chặt chẽ khi dùng đồng thời các sản phẩm chiết xuất đậm đặc.
• Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Dù anthocyanin có thể hỗ trợ giảm nhẹ đường huyết đói và chỉ số HbA1c ở người đái tháo đường ^[5], việc tự ý kết hợp chiết xuất cô đặc liều cao với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Hiện tại không có dữ liệu lâm sàng an toàn đối với các chất bổ sung chiết xuất lý chua đen liều cao trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Do đó, chỉ nên sử dụng như trái cây thông thường trong khẩu phần ăn, không tự ý dùng thực phẩm chức năng cô đặc.

Cách chăm sóc mắt đúng cách và áp dụng thực tế

Thay vì tìm kiếm một phương thuốc thần kỳ từ lý chua đen để giải quyết tình trạng mỏi mắt do màn hình máy tính, người dùng nên thực hiện các biện pháp chăm sóc mắt đã được chứng minh hiệu quả về mặt nhãn khoa:

• Quy tắc 20-20-20: Cứ sau mỗi 20 phút làm việc trước màn hình, hãy nhìn vào một vật cách xa khoảng 20 feet (khoảng 6 mét) trong ít nhất 20 giây để cơ điều tiết của mắt được thư giãn hoàn toàn.
• Chớp mắt chủ động và điều chỉnh môi trường làm việc: Đặt màn hình thấp hơn tầm mắt một chút và duy trì thói quen chớp mắt đều đặn để làm ẩm bề mặt nhãn cầu. Nếu mắt quá khô, có thể sử dụng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản theo chỉ định của chuyên viên nhãn khoa.
• Bổ sung lý chua đen trong chế độ ăn cân bằng: Nếu yêu thích quả lý chua đen, bạn hoàn toàn có thể sử dụng quả tươi, nước ép hoặc mứt nguyên chất như một phần của chế độ ăn uống đa dạng giàu thực vật. Một khẩu phần ăn thông thường tương đương khoảng 48 g quả lý chua đen tươi hoặc 14 mL nước ép cô đặc ^[2]. Cần lưu ý rằng đây là nguồn cung cấp dưỡng chất hỗ trợ sức khỏe nói chung, không thể thay thế cho các phương pháp điều trị nhãn khoa chuyên sâu.

Nhìn chung, lý chua đen là nguồn trái cây giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và có một số tiềm năng sinh học nhất định đối với sức khỏe chuyển hóa và tim mạch ở các mức liều cụ thể [1, 3]. Dù vậy, những bằng chứng khoa học hiện tại chưa hề xác nhận công dụng điều trị mỏi mắt hay làm sáng mắt từ loại quả này. Khi gặp các triệu chứng thị lực suy giảm hoặc mỏi mắt kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám chính xác thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm bổ sung chưa rõ hiệu quả.